GroenRand trekt aan de alarmbel: Het SBP is geen vrijblijvende belofte – Minister Brouns moet handelen voor de otter

GroenRand slaat alarm: het SBP is geen vrijblijvende belofte – minister Brouns moet in actie komen voor de otter

Wie vandaag de dag langs de modderige oevers van de Antitankgracht (ATG) of de beekvalleien van het Groot Schijn wandelt, doet er goed aan de blik naar de grond te richten.
Met een flinke dosis geluk tref je daar een pootafdruk aan met vijf duidelijke tenen.
Het is het onmiskenbare visitekaartje van de Europese otter, een dier dat na zijn officiële uitsterven in de jaren '80 weer voorzichtig aan onze poorten rammelt.
De otter is niet zomaar een marterachtige.
Hij is de onbetwiste koning van onze waterwegen.

Met een indrukwekkende lengte tussen de 100 en 140 centimeter, inclusief die stevige kegelvormige staart van 35 tot 50 centimeter, is hij een verschijning die ontzag inboezemt. Hoewel hij qua lengte op een bever lijkt, verklapt zijn slanke en gespierde bouw van zo’n 7 tot 12 kilo zijn ware natuur.
Hij is een hypersnelle en behendige jager die als een torpedo door het water klieft om zijn prooi te verschalken.
Zijn hele anatomie is een meesterwerk van evolutie.
Zijn neus, ogen en oren staan in één vlak bovenop zijn kop zodat hij bijna volledig ondergedoken kan zwemmen en toch alles boven water scherp ziet terwijl hij nauwelijks opvalt voor zijn prooi.
Zijn vacht is misschien wel zijn grootste wonder met evenveel haren op elke vierkante centimeter als op een volledig menselijk hoofd. Die extreme dichtheid heeft hij hard nodig om warm te blijven, want de otter heeft geen dikke vetlaag zoals veel andere waterzoogdieren.
Het onderhouden van die isolerende pels is een dagtaak die hij meestal uitvoert op zijn dagrustplaatsen in dichte vegetatie, beschut tegen de buitenwereld.
Overdag zul je hem dan ook zelden zien zwemmen.
Als nachtdier komt hij pas tot leven wanneer de schemering invalt om te jagen op zijn dagelijkse portie van ongeveer een kilo vis.
De otter heeft een voorkeur voor kleinere vissen tussen de 10 en 25 centimeter, die hij in het water vangt maar steevast op het droge opeet.
Wie goed zoekt, vindt dan ook vaak prooiresten op de oever. Toch is hij een echte opportunist die pakt wat hij kan krijgen.
Van exotische krabben en rivierkreeften tot amfibieën, dikke waterinsecten en zelfs een rat of jonge watervogel; hij eet het allemaal met smaak op.
Toch schuilt er in dat dieet een groot gevaar.
Onze Vlaamse waterwegen zitten helaas nog vol met ongezonde chemicaliën zoals zware metalen, PCB’s en de beruchte PFAS-stoffen.
Via de vissen die hij eet hopen deze stoffen zich op in zijn lichaam. Dit proces noemen we bio-accumulatie en het legt een bom onder zijn gezondheid en voortplanting.
Dat is extra zorgwekkend omdat de otter een echte solist is die enorme territoria van 20 tot 40 kilometer oeverlengte of wel 25 vierkante kilometer nat habitat verdedigt.
Ze leven van nature in lage dichtheden en communiceren met elkaar via hun uitwerpselen die we spraints noemen.
Deze hebben een heel kenmerkende geur en dienen als boodschappenbord voor soortgenoten of rivalen zoals de vos.
In dit complexe verhaal speelt de regio rond de Antitankgracht een cruciale rol als onmisbare Noord-Zuid én Oost-West verbinding.
De vereniging GroenRand focust zich specifiek op dit gebied binnen het Soortenbeschermingsprogramma (SBP) dat drie grote focusgebieden kent: de Scheldevallei, de Maasvallei en de Antitankgracht.
Samen met partners zoals Natuurpunt Antwerpen Noord & Kempen en Natuurpunt Schijnbeemden is er een gedetailleerd plan opgesteld dat bekendstaat als het Plan Otter (Cornelis 2020).

Dit enorme projectgebied loopt van de Opstalvallei en het Kanaaldok in Berendrecht tot de zwaaikom aan het Albertkanaal in Oelegem, inclusief het Groot Schijn tussen de gracht en het kanaal. De methodiek achter dit plan is gelijk aan de wetenschappelijke standaarden die het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) hanteert voor ontsnippering.

Het grootste gevaar blijft ons verkeer.
Een otter volgt de oever, maar bij een brug durft hij vaak niet door een donkere koker te zwemmen als de oever daar stopt of het water te hoog staat.
Hij klautert dan instinctief de weg op met vaak fatale gevolgen.
In Nederland sterft jaarlijks 25% van de populatie onder een auto, en in gebieden waar de otterpopulatie groeit, is vaak 80 tot 90% van de gevonden dode otters het slachtoffer van een aanrijding. Ook in onze regio is dat pijnlijk reëel, want langs de Putsesteenweg werd al een doodgereden otter gevonden.
Dit bewijst dat ze de as richting het Ertbrandbos, de Kalmthoutse Heide en de schietvelden van Brasschaat al gebruiken via de Middelbeek en de natuurlijke bosranden langs de Pijplijnstraat.
Om de otter een echte overlevingskans te geven zijn de 15 projectfiches van de Klimaatgordel van vitaal belang.
Deze 15 actiepunten zijn opgesteld door het Regionaal Landschap de Voorkempen in nauwe samenwerking met GroenRand.
Het Agentschap voor Natuur en Bos coördineert bovendien het Interreg-project 'Otter over de grens', een samenwerking tussen maar liefst 16 Nederlandse en Vlaamse partners zoals WWF-België en de Zoogdiervereniging die zich gezamenlijk inzetten voor het herstellen van de "blauwe ruggengraat".
De 15 projectfiches van de Klimaatgordel duiden concrete knelpunten aan waar actie dringend nodig is.
Dit onderzoek is bovendien onlosmakelijk verbonden met het complexe project De Nieuwe Rand dat stilaan in een eindfase komt.
Het project De Nieuwe Rand bevindt zich momenteel op een cruciaal kantelpunt.
Na de publicatie van de Tussennota v02 in februari 2025, waarbij de verschillende scenario’s zijn gefilterd tot een selectie van kansrijke opties, is de focus nu volledig verschoven naar de opmaak van het ontwerp-voorkeursbesluit.
Dit document vormt het formele 'point of no return' en bepaalt de strategische koers voor de komende decennia.
Een absolute spil in dit verhaal is de realisatie van een robuuste klimaatgordel, waarbij de Antitankgracht — een historisch relict van ruim 30 kilometer — een structurele rol vervult als ecologische ruggengraat voor de open ruimte.
De integratie van deze gracht wordt concreet vormgegeven in het Projectplan Antitankgracht 2026-2031, dat als een blauwdruk dient voor de komende jaren.
In dit plan staat ontsnippering centraal, met de otter als ultieme graadmeter voor succes.
De Antitankgracht wordt ingezet om geïsoleerde natuurgebieden weer met elkaar te verbinden, zodat een veilige migratieroute ontstaat voor deze kritische soort.

Door het herstel van de waterkwaliteit en het aanleggen van 'otterpassages' bij drukke kruisingen, fungeert de gracht als een natuurlijke levensader die de biodiversiteit verhoogt en tegelijkertijd beschermt tegen droogte en wateroverlast. Door de gracht structureel te verankeren in het voorkeursbesluit, wordt deze ecologische verbindingszone juridisch beschermd en als prioritaire zone voor natuurontwikkeling gemarkeerd.
Hoewel de ambities groot zijn, loopt het onderzoekstraject door de complexiteit van de effectrapportages momenteel door in 2026.
Dit betekent dat de langverwachte inspraakronde dit jaar centraal staat.
Voordat de Vlaamse Regering het besluit definitief bekrachtigt, volgt er een officieel openbaar onderzoek van zestig dagen.
Dit is de laatste grote kans voor burgers en betrokkenen om de gedetailleerde plannen voor de klimaatgordel en de ontsnipperingsmaatregelen voor de otter in te zien en via bezwaren of suggesties directe invloed uit te oefenen op de definitieve inrichting van hun omgeving.
Zo wordt er toegewerkt naar een gedragen plan dat de regio wapent voor een klimaatbestendige toekomst.
Het doel is ambitieus maar noodzakelijk: GroenRand eist dat tegen het einde van 2026 de eerste 'quick wins' daadwerkelijk op het terrein worden gerealiseerd.
Helaas stokt de uitvoering op politiek niveau.
Het Vlaams Actieprogramma ecologische ontsnippering (VAPO) staat momenteel stil omdat Minister Jo Brouns heeft besloten hier niet langer in te investeren door het wegvallen van Europese subsidies en bezuinigingsmaatregelen.
GroenRand protesteert hier fel tegen omdat de minister niet zomaar aan de kant kan staan.

De otter geniet bescherming via een officieel SBP dat in december 2022 werd vastgesteld.
Dit programma is juridisch bindend via een Ministerieel Besluit en legt de overheid een resultaatsverbintenis op om de otter naar een gunstige staat van instandhouding te brengen.
Minister Brouns heeft zelf verklaard dat ontsnippering het verschil tussen leven en dood betekent.
Het is dan ook een kwestie van behoorlijk bestuur om de uitvoering van dit programma te garanderen en de gedane investeringen in onderzoek niet verloren te laten gaan.

Ook de waterhuishouding vraagt actie

In Sint-Job-in-'t-Goor werd de gracht in de jaren '70 gedempt met baggerslib en GroenRand pleit voor het heropenen van deze verbinding.
Een gelijkaardige situatie zien we bij het Schildestrand in Schilde, een watergevoelig gebied waar plannen voor een open gracht cruciaal zijn binnen de Klimaatgordel-visie.
Dit is de Blue Deal van de Vlaamse overheid in de praktijk, want het heropenen van gedempte delen helpt niet alleen de otter, maar fungeert ook als spons tegen droogte en wateroverlast.
Om een kwaliteitsvol leefgebied te bereiken is er nood aan voldoende hoge waterpeilen, maar vooral in het noorden zorgt watercaptatie voor landbouw voor extra druk en droogval tijdens de zomer.
Zowel via het kanaal Dessel-Schoten naar Limburg als via de Tappelbeek naar de Netevallei moet ontsluiting komen.

Zelfs de zwaaikom aan het Albertkanaal kan een paradijs worden als we het waterspaarbekken daar natuurtechnisch inrichten en landschappelijk laten aansluiten bij de omliggende natuur.
Terwijl wetenschappers via innovatief eDNA-onderzoek DNA-sporen zoeken en gespecialiseerde speurhonden inzetten om genetisch materiaal te verzamelen, vormt Antwerpen op 12 en 13 maart 2026 het epicentrum van de Europese natuurbescherming tijdens de Europese Otterconferentie.
Dit evenement markeert een cruciale mijlpaal in de grensoverschrijdende samenwerking en fungeert als het officiële sluitstuk van het Interreg-project 'Otter over de grens'.
Twee dagen lang komen beleidsmakers en internationale wetenschappers in Antwerpen bijeen om samen te werken aan de structurele terugkeer van de otter.
De conferentie wordt afgesloten met een excursie naar de Polders van Kruibeke in het Nationaal Park Scheldevallei, waar gedemonstreerd wordt hoe waterveiligheid voor de mens en een optimaal leefgebied voor de otter hand in hand gaan.
De visie van GroenRand is glashelder: de otter is de ambassadeur van een gezond landschap. Met technische oplossingen zoals "looprichels" onder bruggen en de sanering van 'black spots' kunnen we de dodelijke trend keren.

De tijd van plannen is voorbij.
Het is tijd voor de uitvoeringsfase.
Als we de barrières wegnemen en de Klimaatgordel echt realiseren, herstellen we een ecosysteem waar de mens een koeler en veiliger landschap voor terugkrijgt terwijl de wateracrobaat eindelijk de veiligheid krijgt die hij verdient.

Info: officiële eventpagina van WWF-België. Voor een diepgaande blik op de sprekers en de tijdsplanning kun je het volledige Programma PDF raadplegen via Regionaal Landschap Rivierenland.

Foto's © Yves Adams.