GroenRand in het Klein Schietveld: De weg naar een robuuste Voorkempen en de kracht van verbinding

GroenRand in het Klein Schietveld: De weg naar een robuuste Voorkempen en de kracht van verbinding

Foto's: © Rodrik Steverlynck (landschap), vogels - bever: Frank Vermeiren

In het hart van de Noorderkempen ligt het Klein Schietveld, een uitgestrekt militair domein van ruim 900 hectare waar de natuur nog de absolute wet dicteert.
Omdat de militaire overheid de hoofdeigenaar en belangrijkste gebruiker is, bleef hier een uniek 19e-eeuws landschap bewaard waarin natte heide en vennen, droge heide, landduinen en schrale graslanden naadloos in elkaar overlopen.
Dit gebied, dat zich uitstrekt over Brasschaat en Kapellen, vormt een onmisbaar mozaïek dat onder de strengste Europese Natura 2000-bescherming valt. Deze wandeling is een activiteit van GroenRand, de vereniging die ijvert voor het behoud en de vitale verbinding van natuurgebieden in de regio.

Het heidelandschap met zijn vennen biedt een cruciaal leefgebied voor beschermde amfibieën zoals de heikikker, de kamsalamander en de rugstreeppad.
Voor vogelliefhebbers is het gebied een ware schatkamer; je kunt hier iconische soorten tegenkomen zoals de Boomleeuwerik, Boompieper, Boomvalk en de mysterieuze Nachtzwaluw.

Ook de Kruisbek, Gekraagde Roodstaart, Dodaars en de imposante Wespendief voelen zich hier thuis.
Wie goed oplet, spot misschien de Zwarte Specht, Zwartkopmeeuw, Havik of hoort de roep van de Koekoek, terwijl in de winter de zeldzame Klapekster vaak op de uitkijk staat.

Dankzij de bijzondere vegetatie, waaronder de klokjesgentiaan, is dit ook een van de weinige plekken waar je uiterst zeldzame vlinders zoals het Gentiaanblauwtje kunt spotten.

Tijdens de wandeling passeren we het militair vliegveld, de thuisbasis van de aeroclub van Brasschaat.
Dit terrein vormt de grootste heischrale graslandvlakte van Vlaanderen.
Door een strikt natuurbeheer tussen september en oktober — waarbij het maaisel direct wordt afgevoerd om verschraling te bevorderen — krijgen zeldzaamheden zoals heidekartelblad, de gevlekte orchis en de aardbeivlinder hier de ruimte.
Terwijl de vogels boven ons cirkelen, ontstaat een diepgaand gesprek tussen biologe Hilde en leerkracht Peter.

Hilde: (stopt bij een ven en tuurt door haar verrekijker) "Heerlijk die heidelucht, Peter. Maar als biologe zie ik dagelijks de rapporten passeren over de staat van onze natuur.
Het is een verhaal van twee snelheden: we vieren spectaculaire comebacks, maar de algemene basiskwaliteit lijkt soms door onze vingers te glippen. Hoe vertaal jij die Vlaamse cijfers naar de realiteit die wij hier in de Voorkempen op het terrein zien?"

Peter: "Je slaat de nagel op de kop, Hilde. In mijn klas vertel ik de kinderen vaak over de 'Grote Vijf' van Vlaanderen: de bever, de ree, het everzwijn, de wolf en de otter. Het goede nieuws is dat gericht investeren loont.
Kijk naar grootschalige projecten zoals het Sigmaplan van De Vlaamse Waterweg: de fint — een vis die we decennialang kwijt waren — zwemt weer in onze stromen en de otter is na dertig jaar aan een voorzichtige herkolonisatie begonnen. 

In onze eigen regio zien we die 'snelwegfunctie' terug bij de Antitankgracht, waar de bever en de boommarter zich inmiddels definitief hebben gevestigd.
Dat bewijst dat de natuur zich razendsnel herstelt zodra we de barrières wegnemen."

Hilde: "Dat zijn de 'iconen' die het goed doen in onze communicatie.
Maar we hebben ook lokale successen nodig om de mensen in Brasschaat of Zoersel mee te krijgen.
Hoe staat het met de soorten waar wij ons bij GroenRand specifiek hard voor maken?"

Peter: "Wel, de boomkikker is hét bewijs dat herstel werkt.
Door het herstel van poelen is de populatie gegroeid naar zo'n 24.000 exemplaren. Ook het bosbeleid werpt vruchten af: we laten bossen ouder worden en hebben nu gemiddeld 22 m³ dood hout per hectare. Dat werpt vruchten af voor de boommarter, die ook in onze eigen boskernen zoals het Zoerselbos een vaste waarde wordt.
Zelfs de wolf en de bever tonen aan dat strikte Europese bescherming simpelweg werkt als je de natuur de ruimte geeft."

Hilde: (kijkt bedenkelijk naar het buitengebied) "Mooi, maar in de Natura 2000-rapportage van het Agentschap Natuur en Bos lezen we dat de 'basiskwaliteit' achterblijft. Meer dan de helft van Vlaanderen is landbouwgebied.
In de Voorkempen zien we dat heel scherp: de populatie akkervogels is sinds 1990 met meer dan 50% afgenomen. De open ruimte is hier enorm versnipperd."

Peter: "Daar wringt de schoen. Neem de kwartelkoning. De echte boosdoener is de intensivering van het maaibeheer.
Omdat graslanden tegenwoordig veel vroeger gemaaid worden, sneuvelen nesten voordat de jongen kunnen vliegen. Veel hooilanden zijn omgezet in gazon-achtige paardenweiden.
Die 'verpaarding' en opruimwoede laat geen ruimte voor de velduil, die nood heeft aan ruige overhoekjes vol muizen."

Hilde: "Je noemt daar een essentieel punt. Onze regio ligt in de schaduw van de Haven van Antwerpen.
De stikstofdepositie is hier een van de hoogste van Vlaanderen; in 75% van de natuurgebieden wordt de kritische drempel overschreden. Voor de unieke heiderelicten langs de Antitankgracht is dat rampzalig: zeldzame planten zoals de klokjesgentiaan worden letterlijk verstikt door grassen.
En zonder die gentiaan verdwijnt ook het gentiaanblauwtje, de vlinder die hier zo afhankelijk van is.
Bovendien zorgt de stad voor een enorme recreatiedruk. We moeten zones van absolute rust creëren voor soorten als de ree of de zwarte ooievaar."

Peter: "Dat is waar ons 'Greenconnect'-project een antwoord op biedt.
De kracht van GroenRand ligt in de lokale verankering. We moeten grondeigenaars tonen dat natuurkwaliteit hand in hand kan gaan met een rendabel buitengebied.
Via de beheerovereenkomsten van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) kunnen landbouwers bijvoorbeeld vergoed worden voor het uitgesteld maaien."

Hilde: (wijst naar de uitgestrekte vlakte) "Precies! Het Klein Schietveld is veel meer dan wat het op het eerste gezicht lijkt.
Door de militaire rust kregen amfibieën zoals de heikikker, kamsalamander en rugstreeppad hier een veilig onderkomen. Mensen schrikken vaak van de 'ongunstige' scores in officiële rapporten.
Dat komt door de 'one-out-all-out'-methode: één zwak criterium en het hele habitat kleurt rood. Dat mag ons niet ontmoedigen, maar het toont wel aan dat we moeten opschalen."

Peter: "Hilde, tijd voor de slotsom.
Als we alles op een rijtje zetten, wat is dan de onmiddellijke prioriteit voor GroenRand en de regio?"

Hilde: "Het besluit is glashelder, Peter: we moeten ophouden met natuur te zien als losse postzegels op een kaart.
De spectaculaire terugkeer van de otter is geen eindpunt, maar een bewijs van wat mogelijk is als we barrières slopen.
Maar die winst is broos zolang de 'basisnatuur' in ons buitengebied doodbloedt. Onze prioriteit is de groenblauwe dooradering.
We moeten de Antitankgracht met zijn beekvalleien herstellen als een robuust, nat en verbonden systeem dat bestand is tegen de klimaatklappen."

Peter: "Inderdaad. Het echte succes zal niet afgemeten worden aan één zeldzame vogel, maar aan de vraag of een egel of een amfibie veilig van de Antitankgracht naar het Zoerselbos of de Kalmthoutse Heide kan raken.
We roepen lokale besturen op om elk ruimtelijk plan te toetsen aan die verbindingen.
Natuurherstel is geen hobby, het is onze overlevingsstrategie voor een leefbare Voorkempen."

Besluit: De weg naar een robuuste Voorkempen

De balans van dit gesprek tussen Hilde en Peter is helder: de Vlaamse natuur bevindt zich op een cruciaal kantelpunt.
De spectaculaire aanwezigheid van iconen als de nachtzwaluw, de boomleeuwerik en de gevlekte orchis op het Klein Schietveld bewijst onomstotelijk dat natuurherstel werkt, mits we de politieke moed hebben om ruimte te maken voor natuurlijke processen en water.
De militaire overheid heeft hier een kostbare ecologische schatkamer bewaard waar natte heide en vennen, droge heide, landduinen en schrale graslanden naadloos in elkaar overlopen.

Dit terrein biedt niet alleen een thuis aan de aardbeivlinder en het heidekartelblad, maar ook het Fort van Brasschaat dient als een onmisbare overwinteringsplek voor honderden vleermuizen.

Echter, deze "eilandjes van succes" blijven kwetsbaar zolang de basisnatuurkwaliteit in het omliggende buitengebied ondermaats blijft door stikstofdruk en extreme versnippering.

De visie van GroenRand is dan ook urgenter dan ooit: we moeten de focus verschuiven naar het herstellen van een samenhangende groenblauwe dooradering. Het Klein Schietveld mag geen enclave zijn; het moet via corridors verbonden worden met de Kalmthoutse Heide en het Groot Schietveld om samen het grootste, meest robuuste heide-ecosysteem van Vlaanderen te vormen. De Antitankgracht fungeert hierbij als de vitale ruggengraat die deze natuurkernen weer met elkaar verbindt.

Via de Blue Deal van de Vlaamse Overheid moeten we de sponswerking van ons landschap herstellen door water te laten infiltreren en grachten weer te laten meanderen.
Alleen door natuur een integraal onderdeel te maken van onze ruimtelijke planning en nauw samen te werken met landbouwers, lokale besturen en burgers, kunnen we de milieudruk structureel verlagen.
De natuur geeft ons met het Klein Schietveld de blauwdruk voor een klimaatbestendige en gezonde leefomgeving.
Het is aan ons om die verbindingen in de Voorkempen nu daadwerkelijk te leggen, perceel per perceel, beek per beek.