De Antitankgracht als Klimaatbuffer: GroenRand onderzoekt kansen en politieke obstakels richting 2031
De Antitankgracht (ATG), het langste beschermd cultuurhistorisch landschap van Vlaanderen, vormt met haar 33 kilometer de onmiskenbare ruggengraat van de Voorkempen en de Klimaatgordel (Nieuw Rand).
Deze transformatie van een militaire linie naar een ecologische ader is in grote mate te danken aan de visie van natuurvereniging GroenRand.
Zij hebben het potentieel van de gracht als ecologische ruggengraat op de kaart gezet en stimuleerden het Regionaal Landschap de Voorkempen om hierin een leidende rol te spelen.
Dit initiatief is inmiddels uitgegroeid tot de formele Strategische Samenwerking Antitankgracht, een krachtig partnerschap waarin zeven gemeentebesturen (Stabroek, Kapellen, Brasschaat, Schoten, Brecht, Schilde en Ranst), de Provincie Antwerpen, de Vlaamse overheid en diverse natuurorganisaties hun krachten bundelen.
Oorspronkelijk aangelegd tussen 1937 en 1939 als een kunstmatige waterloop tussen het Albertkanaal en de Schelde om Antwerpen te beschermen tegen een mogelijke Duitse tankaanval, verbindt dit monumentale lint vandaag zeven gemeenten: Stabroek, Kapellen, Brasschaat, Schoten, Brecht, Schilde en Ranst. In een regio met een enorme aantrekkingskracht voor wonen in een groene omgeving, maar die tegelijk kampt met versnippering door woonparkgebieden, lintbebouwing en complexe mobiliteitsuitdagingen, biedt de gracht een herkenbaar snoer om het blauwgroene netwerk te versterken tot een veerkrachtig ruimtelijk systeem.
Waar voorheen werd gewerkt met jaarlijkse actieplannen, markeert het nieuwe Projectplan 2026-2031 een historisch kantelpunt.
Voor het eerst is er een gebundelde langetermijnvisie voor vijf jaar die voortbouwt op de verwezenlijkingen van de periode 2020-2025. Onder regie van Regionaal Landschap de Voorkempen, optredend als neutrale gebiedsregisseur, worden visiedocumenten zoals het erfgoedbeheersplan, de recreatieve studies en de visie op de landschapskamers nu integraal vertaald naar actie op het terrein.
Anne Stuer, projectcoördinator, benadrukt dat de voorbereidingen van de afgelopen jaren de regio nu in een stroomversnelling van uitvoeringen brengen.
Het projectplan zet resoluut in op klimaatadaptatie, een ambitie die gelijklopend loopt met de klimaatgordel van de Nieuwe Rand.
De afgelopen droge en hete zomers hebben hittestress en droogte tot topprioriteiten gemaakt, waardoor waterbuffering en infiltratie centraal staan.
Een essentieel onderdeel hiervan is het valleiherstel van waterlopen die de Antitankgracht kruisen: de Kaartse Beek, Laarse Beek, Hofbeek, Zwanebeek en het Groot Schijn. Omdat de gracht deze natuurlijke beeksystemen doorsnijdt, vindt er op de kruispunten regelmatig uitwisseling van water plaats.
Een verbeterde interactie op deze punten is cruciaal voor zowel de waterkwantiteit als de waterkwaliteit, zeker met het oog op het beheer van overstorten en calamiteiten.
De focus ligt op infiltratie en waterconservering in de hogere gebieden van Kalmthout, Stabroek en Brecht — de waterscheidingskam tussen Schelde en Maas.
Op basis van watersysteemkaarten van de Provincie Antwerpen en de Universiteit Antwerpen, aangevuld met gemeentelijke hemelwaterplannen, stroomgebiedbeheerplannen en natuurbeheersplannen, worden de infiltratiezones gescreend.
Via de Blue Deal wordt met een open vizier over de eigen perceelsgrenzen heen gekeken naar mogelijkheden bij particuliere eigenaars voor waterconservering en het plaatsen van stuwen, waarbij de Blue Deal eerst de effecten berekent vooraleer tot uitvoering over te gaan.
Tevens zijn periodieke slibruimingen essentieel.
De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) maakt hierbij gebruik van een schuifboot.
Deze methode voorkomt dat de gracht drooggelegd moet worden, waardoor de visstand en de kamsalamander gespaard blijven terwijl het slib naar centrale extractiepunten wordt geduwd. Gebiedsbeheerder Machteld Van Gils benadrukt dat dit de enige weg is om de ecologische gezondheid veilig te stellen.
Partner GroenRand is een drijvende voorstander binnen dit projectplan en volgt de voortgang met argusogen op.
In hun evaluatie benadrukken zij dat ambities voor natuur en open ruimte enkel slagen als ze daadwerkelijk op het terrein worden gerealiseerd en niet verzanden in administratieve complexiteit.
Een prioritair dossier in hun evaluatie is de uitvoering van het Masterplan Schildestrand en de herwaardering van het Fort van ’s Gravenwezel.
Concreet omvat dit het vrijmaken van natuurgebied door (illegale) bebouwing fysiek te verwijderen, ruimte maken voor ontharding en het openlegging van de Antitankgracht op gedempte stukken. Specifiek in Brecht (tussen het Kanaal Dessel-Schoten en de Zandstraat) en in Schilde (ter hoogte van Schildestrand) is de gracht over lange afstanden gedempt; de heropening van deze "missing links" is essentieel voor zowel waterbuffering als faunamigratie.
Via de Gebiedsdeal Droogte worden wegen in natuurgebied, zoals de Loze Visser en het Bospad, onthard.
Ook het hakhoutbeheer aan de oevers wordt met discipline volgehouden om lichtinval te garanderen voor het waterleven.
Op het vlak van biodiversiteit hanteert het plan een tweesporenbeleid.
Enerzijds fungeert de otter als de absolute dragende paraplusoort. Door de leefomgeving van deze marterachtige te herstellen — wat een hoge waterkwaliteit, visrijkdom en ongestoorde oevers vereist — creëren we automatisch een gunstig habitat voor dieren zoals de ijsvogel en de waterspitsmuis.
Anderzijds zet het plan specifiek in op de uitvoering van de wettelijke Soortenbeschermingsprogramma's (SBP's) voor kwetsbare doelsoorten zoals de heikikker, poelkikker, kamsalamander, heivlinder en de bruine eikenpage.
Ook verschillende vleermuizen maken intensief gebruik van het netwerk.
De grootste uitdaging in de evaluatie van GroenRand blijft echter de ontsnippering, een dossier dat op een politiek mijnenveld stuit. Het is een kritiek punt dat er in de begroting tot 2031 geen budget is voorzien voor VAPEO (Vlaams Actieprogramma Ecologische Ontsnippering).
Minister Jo Brouns heeft verduidelijkt dat ontsnipperingsmaatregelen enkel nog kunnen worden uitgevoerd als ze gekoppeld zijn aan geplande grootschalige wegwerkzaamheden door het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV).
Omdat dergelijke werken tussen het Groot en Klein Schietveld momenteel niet op de planning staan, vallen deze cruciale ingrepen tussen wal en schip.
Hoewel deze gebieden Europees beschermd zijn als Natura 2000-gebied, ontbreekt het aan een 'stand-alone' budget om de dodelijke barrières weg te nemen..
Het militair erfgoed vormt de ziel van de gracht. De gemeente Brasschaat voegt toe: "De gracht verbindt ons erfgoed met topnatuur; verbindingen stoppen niet bij de gemeentegrens."
Voor bewoners en bezoekers wordt de recreatieve infrastructuur geoptimaliseerd via een 'consensustracé' met gescheiden paden voor wandelaars en ruiters.
Ondanks de complexe bevoegdheidsverdeling tussen VMM, Agentschap Natuur en Bos (ANB), Onroerend Erfgoed en AWV, en het feit dat de VMM als eigenaar geen beroep kan doen op reguliere subsidies voor natuurwerken, vormt dit projectplan de motor voor een stroomversnelling.
Dankzij de steun van burgerinitiatieven zoals GroenRand groeit de Antitankgracht uit tot de robuuste ruggengraat die de Voorkempen verdient. Hier kan je het projectplan Antitankgracht vinden Foto's: projectplan Antitankgracht
Geen opmerkingen:
Een reactie posten