Bijtandje Houtkantje: Geef de Voorkempen haar breedste smile terug!

Bijtandje Houtkantje: Geef de Voorkempen haar breedste smile terug!

Heb je het al gezien? Ons landschap heeft een gaatje in de tanden. Waar vroeger kilometers aan groene hagen en struiken door de Voorkempen kronkelden, gapen nu vaak lege plekken. Natuurvereniging GroenRand vond het tijd voor een bezoekje aan de ‘landschapstandarts’ en lanceerde het project 'Bijtandje-houtkantje'. Het symbool van een vrolijk ventje met bomen als tanden vat de missie perfect samen: waar gaten zijn gevallen in het groene gebit van onze regio, gaan we letterlijk een 'bijtandje' steken om ons landschap weer breed te laten lachen. Vandaag zijn die houtkanten belangrijker dan ooit om de natuur weer te laten connecteren via GreenConnect.

Via het Greenconnect-project roept GroenRand op om de natuur te connecteren

Dit visieplan van GroenRand pakt de versnippering aan waarbij natuurgebieden momenteel vaak als geïsoleerde, eenzame eilanden verspreid liggen. Als ecologische ruggengraat fungeren houtkanten binnen deze strategie als een "groene loper" waarlangs fauna zoals egels, wezels en vlinders zich veilig kunnen verplaatsen, ver weg van roofdieren en het gevaarlijke verkeer. Dat is essentieel om genetische verarming te voorkomen en onze natuurgebieden weer tot één krachtig geheel te smeden.

Deze houtkanten zijn ware stille krachtpatsers. Ze beschermen tegen erosie, bieden schuilplekken aan talloze dieren en zijn kampioen in het opslaan van koolstof. Omdat ze door hun open structuur veel zonlicht opvangen, groeien ze razendsnel en leggen ze uiterst efficiënt CO₂ vast in hout en bodem, wat een directe opsteker is in de strijd tegen klimaatverandering. Bovendien werken ze als een spons voor de waterhuishouding door regenwater vast te houden en verdroging tegen te gaan. Als natuurlijke apotheek en voorraadkast bieden ze nestplaatsen voor vogels en lokken ze nuttige insecten die onze gewassen bestuiven, wat ook nog eens helpt bij natuurlijke plaagbestrijding.

Om al deze voordelen te verzilveren, heeft de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) een vierde oproep voor houtkanten gelanceerd waarbij gemeenten tot 70% van de kosten (maximaal 50.000 euro) vergoed krijgen voor aanleg en beheer. GroenRand heeft inmiddels alle lokale besturen in de regio aangeschreven om nu volop in dit toekomstbestendige landschap te investeren.
Ook voor de landbouwers liggen er gouden kansen om mee te 'bijtanden'. Boeren kunnen als cruciale partners instappen in gemeentelijke projecten of via de VLM specifieke beheerovereenkomsten afsluiten. In ruil voor het ecologisch onderhoud van houtkanten ontvangen zij een jaarlijkse vergoeding. Daarnaast kunnen houtkanten meetellen binnen de eco-regelingen van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), wat zorgt voor extra hectaresteun. Voor wie grootschaliger wil aanplanten (vanaf 0,5 ha), biedt Natuur en Bos subsidies tot €2,5 per m².

Zo levert de houtkant niet alleen ecologische winst op, maar ook een eerlijke vergoeding voor de landbouwer die mee bouwt aan een groener platteland.
Wie zelf — als burger of boer — wil helpen 'bijtanden', kan kiezen voor echte Kempense toppers die perfect gedijen op onze zandgrond. Denk aan "stekelige beschermers" zoals de Meidoorn en Sleedoorn voor veilige nestplekken, of bessenleveranciers zoals de Lijsterbes, Wilde kardinaalsmuts en de Gewone vlier. Vergeet ook het Sporkehout niet, de favoriete bar van de citroenvlinder, de Hazelaar voor dat tikkeltje nostalgisch hakhoutbeheer, of de windbestendige Veldesdoorn. Door deze soorten in groepjes aan te planten en de handen in elkaar te slaan met gemeenten en natuurverenigingen, vullen we de gaten in het landschap definitief op en geven we de biodiversiteit in de Voorkempen haar schitterende glimlach terug. Foto's: Senne Verschaegen

Steek jij een ‘Bijtandje Houtkantje’ bij?

Steek jij een ‘Bijtandje Houtkantje’ bij? 

Ter ere van haar tienjarig jubileum heeft natuurvereniging GroenRand houtkanten gekozen als jaarthema onder de noemer Greenconnect, omdat deze landschapselementen fungeren als de essentiële groene aders die onze versnipperde natuurgebieden in de Voorkempen opnieuw met elkaar verbinden.

Een prachtig voorbeeld van deze visie is reeds te vinden in Malle, waar de gemeente in nauwe samenwerking met Regionaal Landschap de Voorkempen (RLDV) en met steun van het LEADER-programma een succesvol project realiseerde waarbij inwoners en landbouwers via gratis plantpakketten maar liefst 1,6 kilometer aan nieuwe hagen en houtkanten aanplantten.

In navolging hiervan zet ook de gemeente Essen ambitieuze stappen via het Vlaams Houtkantenplan. 

De gemeente werd geselecteerd voor een meerjarig traject (2024-2028) waarbij strategisch wordt ingezet op nieuwe houtkanten en bomenrijen op openbaar domein om de biodiversiteit en klimaatadaptatie te versterken.

De uitvoering is inmiddels gestart met aanplantingen in Essen-Hoek, als verbinding tussen de Brabantse Wal en de Kalmthoutse Heide, en in de Ruilverkaveling Nieuwmoer, waar ecologische stapstenen de link leggen tussen de Horendonkse Bossen en het vernattingsproject Wildertnis. Het zijn allemaal verbindingen die ons dierbaar zijn en ons nauw aan het hart liggen. Op het terrein vertaalt dit zich in de aanplant van robuuste soorten zoals zomereiken, elzen en iepen, ondersteund door een bloeiende onderlaag van hazelaar en meidoorn, een initiatief dat gecoördineerd wordt door RLDV en gefinancierd door de Vlaamse Landmaatschappij (VLM).

Om dit extra kracht bij te zetten en houtkanten te stimuleren, start GroenRand de actie ‘Bijtandje Houtkantje’. Deze oproep moedigt particulieren, gemeenten en landbouwers aan om zelf de handen uit de mouwen te steken. Houtkanten vormen het kloppend hart van een veerkrachtig landschap. De actie Bijtandje-Houtkantje van GroenRand herinnert ons eraan dat deze groene linten niet louter decoratief zijn, maar fungeren als cruciale ecosysteemdiensten voor mens en natuur. Op ecologisch vlak dienen ze als biologische snelwegen. Ze verbinden versnipperde natuurgebieden, waardoor dieren zoals egels, vleermuizen en reeën zich veilig kunnen verplaatsen. Binnenin deze struikenrijen krioelt het van leven. Een enkele houtkant kan meer dan 2.000 verschillende soorten insecten, vogels en zoogdieren huisvesten. In de landbouw zijn ze waardevolle bondgenoten voor natuurlijke plaagbestrijding. Roofinsecten en spinnen vinden er een thuis en houden schadelijke bladluizen op aangrenzende akkers onder controle, wat de afhankelijkheid van chemische bestrijdingsmiddelen verlaagt.

Ook in de strijd tegen klimaatverandering spelen ze een sleutelrol. Ze fungeren als een natuurlijke airconditioning door het microklimaat te reguleren en hittestress bij vee te voorkomen. Hun wortelsystemen verbeteren de bodemstructuur en waterinfiltratie, waardoor het landschap zowel tegen extreme droogte als tegen plotselinge wateroverlast wordt beschermd. Bovendien zijn houtkanten kampioenen in koolstofopslag. Ze leggen aanzienlijk meer CO2 vast in de bodem en hun biomassa dan open velden.
Naast deze regulerende functies bieden ze praktische economische voordelen. Het snoeihout kan worden ingezet als hernieuwbare energiebron (houtsnippers) of als vruchtbare mulchlaag om de bodemkwaliteit te verbeteren. Tot slot dragen ze bij aan ons welzijn door geluidsoverlast te dempen met wel 8 decibel en een visueel aantrekkelijk landschap te creëren dat stressverlagend werkt voor elke voorbijganger.

Voor een succesvolle aanplant is een goede voorbereiding essentieel. De ideale plantperiode loopt van november tot maart, wanneer de planten in rust zijn en met 'blote wortel' verzet kunnen worden. Begin met een grondige bodemvoorbereiding door de strook onkruidvrij te maken en de grond te verluchten, zonder de bodemlagen te diep te mengen. Kies voor een gelaagde mix van inheemse soorten: de meidoorn en sleedoorn bieden vroege bloei en veilige nestplaatsen, de hazelaar levert vroege pollen, terwijl de veldesdoorn, gelderse roos, vlier en hondsroos zorgen voor een jaarrond buffet van bessen voor vogels en insecten. Plaats de planten in een zigzagverband (3 tot 5 planten per lopende meter) voor een dichte, robuuste structuur, en bescherm de jonge aanplant eventueel met een laag mulch of houtsnippers om uitdroging te voorkomen en de onkruiddruk te verlagen.

Voor wie dit op grotere schaal wil aanpakken, zijn er diverse subsidiemogelijkheden beschikbaar. Zo kunnen landbouwers en professionele beheerders via de VLM-beheerovereenkomsten een jaarlijkse vergoeding ontvangen voor het onderhoud van houtkanten, terwijl particulieren en lokale besturen vaak beroep kunnen doen op de projectsubsidies natuur van het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) of lokale samenaankopen via het Regionaal Landschap of natuurpunt. Door slim gebruik te maken van deze ondersteuning en samen een ‘bijtandje’ bij te steken, bouwen we aan een aaneengesloten ecologisch netwerk dat onze regio weerbaar maakt voor de toekomst. Foto's: Regionaal Landschap de Voorkempen