GroenRand over de muntjak: een schattige indringer met grote gevolgen

Foto's: Ingrid Boumans

In de ijzige vroege ochtendnevel van natuurdomein De Mick in Brasschaat lijkt de natuur deze februari nog in diepe winterslaap, maar die rust is verraderlijk. Onder het kale bladerdek voltrekt zich een stille biologische invasie die de fundamenten van onze Vlaamse natuur onder druk zet.

De boosdoener is de Chinese muntjak (Muntiacus reevesi), een klein Aziatisch hert dat hier door een samenloop van omstandigheden in de vrije natuur terecht is gekomen. De geschiedenis van deze invasie voert ons terug naar de grote landgoederen en villatuinen in de regio Schoten. Daar werden de dieren decennialang gehouden als een exclusief sieraad voor de tuin, gewaardeerd om hun gracieuze uiterlijk en bescheiden formaat.

De ontsnapping naar de vrije natuur was echter geen grootschalig incident, maar een optelsom van kleine gebeurtenissen.
Tijdens zware stormen waaiden herhaaldelijk bomen om die de omheiningen van privéparken pletten, waardoor de dieren simpelweg het bos in konden wandelen.
Ook menselijke onoplettendheid speelde een rol, zoals poorten die tijdens tuinonderhoud per ongeluk op een kier bleven staan. Omdat de muntjak uiterst schuw is en zich overdag diep in het struikgewas verschuilt, bleven deze vroege ontsnappingen lang onopgemerkt, wat de dieren de kans gaf om zich in alle rust te vestigen en voort te planten in de groene gordel van de Voorkempen.
Terwijl onze inheemse reeën in deze koude februariweken hun energie sparen, vertoont de muntjak een totaal ander gedrag.
Dit kleine hert trekt zich van de vrieskou weinig aan.
Met zijn schouderhoogte van nauwelijks vijftig centimeter ziet hij er vertederend uit, maar zijn biologie is volledig ingesteld op een snelle verspreiding.
In tegenstelling tot onze reeën, die een strikt seizoensgebonden cyclus kennen en nu rusten, is de muntjak het hele jaar door actief met de voortplanting.
De hinden zijn namelijk altijd vruchtbaar, zelfs tijdens de koudste dagen van de winter.
Een opmerkelijk biologisch detail is de zogenaamde post-partum oestrus.
Dit houdt in dat een vrouwtje al enkele uren na het werpen van een kalf opnieuw bevrucht kan worden.
Hierdoor zijn ze nagenoeg hun hele volwassen leven drachtig, ongeacht of er nu sneeuw ligt of de velden bevroren zijn.
Dit verklaart de opvallende groei van de populatie.
De dieren trekken inmiddels vlot via de groene corridors en de ecotunnel onder de E19 vanuit Schoten naar het noorden en westen.
In de regio Brasschaat, Gooreind en Kapellen worden ze dan ook steeds vaker gespot.
Nu de bomen in februari kaal zijn, is de impact op de omgeving goed zichtbaar.
De muntjak is een efficiënte grazer die de kruidlaag van het bos systematisch uitdunt.
In gebieden zoals De Mick blijft vaak een kale bodem over op plekken waar normaal gesproken de eerste voorjaarsbloeiers zich ondergronds klaarmaken voor de lente.
De muntjak snoept de jonge knoppen en scheuten nu al weg voordat ze de kans krijgen om boven de grond te komen.
Dit heeft ook gevolgen voor andere dieren.
Door het verdwijnen van de lage begroeiing verliezen vogels zoals de nachtegaal straks in het voorjaar hun vertrouwde schuilplaatsen.
Bovendien zijn de mannetjes behoorlijk territoriaal.
Ze hebben verlengde bovenhoektanden die als kleine slagtanden zichtbaar zijn.
Hiermee kunnen ze onze inheemse reeën uitdagen in de zoektocht naar de beste wintervoeding.
De vereniging GroenRand volgt de situatie op de voet en wijst op de grote risico's voor de lokale biodiversiteit.
Omdat de muntjak op het Europese vasteland nergens vaker voorkomt dan in deze Antwerpse noordrand, is er ook veel internationale aandacht voor dit dossier.
België volgt hierin de strikte richtlijnen van de Europese Unielijst voor invasieve exoten.
De ervaringen in Groot-Brittannië, waar inmiddels honderdduizenden muntjakken leven, dienen als een harde waarschuwing voor de schade aan bosbouw en verkeersveiligheid. Om een vergelijkbaar scenario in de Voorkempen te voorkomen, voert het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) momenteel gericht beheer uit.
Hoewel het een ingrijpende maatregel is, zien deskundigen het gericht wegnemen van de dieren als de enige effectieve manier om de balans in onze bossen te herstellen.
Het doel is om de inheemse natuur alle ruimte te geven, zodat de biodiversiteit ook voor de toekomst behouden blijft.