Groenrand: de redding van de Steertse Heide en het vernieuwde Kleine Meer

Groenrand: de redding van de Steertse Heide en het vernieuwde Kleine Meer

Foto's: Dirk Weyler (archieffoto's werken) en Ingrid Boumans

Groenrand ging in februari 2026 al een kijkje nemen naar de werkzaamheden aan de Steertse Heide en het Kleine Meer, die toen nog volop aan de gang waren.

Op dat moment was het gebied nog een echte bouwwerf, wat duidelijk te zien was op de diverse foto's van de graafwerken en het zware materieel van de aannemers die de redactie toen vastlegde.
Midden maart 2026 was het eindelijk zover: de langverwachte opening van het vernieuwde Kleine Meer vond plaats onder grote belangstelling van alle betrokkenen.
Vol enthousiasme verzamelden samenwerkingspartners, stakeholders, omwonenden en vrijwilligers zich bij de werkschuur van Natuurmonumenten West-Brabant in Ossendrecht voor dit historische moment.

Met zichtbaar plezier en trots vertelden de boswachters over het intensieve proces, de complexe uitgevoerde werkzaamheden en het prachtige eindresultaat dat na jaren van planning is behaald.
Mede dankzij de inzet en het vakmanschap van gespecialiseerde aannemers is dit resultaat behaald: het water is weer schoon en biedt opnieuw kansen aan uiterst zeldzame planten en dieren.

Deze intensieve ingrepen maken deel uit van een grootschalig, grensoverschrijdend herstelproject waarbij de Steertse Heide en het vernieuwde Kleine Meer als één complex ecologisch systeem worden beheerd.
De Steertse Heide is een open gebied van ongeveer 140 hectare, gelegen op een hoger gelegen zandrug aan de Belgische zijde van het Grenspark Kalmthoutse Heide.
Dit uitgestrekte gebied fungeert als het natuurlijke infiltratiegebied voor het grondwater dat de lagergelegen vennen aan de Nederlands-Belgische grens, zoals het Kleine Meer en het Groote Meer, voedt.
Het water stroomt ondergronds van de Steertse Heide naar deze vennen, maar dit hydrologische systeem kampte jarenlang met een ernstig knelpunt door een intensief landbouwverleden.

Door de historische bemesting op de percelen van de Steertse Heide bevatte dit afstromende water te veel voedingsstoffen, zoals stikstof en fosfaat, wat de natuurlijke balans verstoorde.
Zeldzame heide- en venplanten moesten hierdoor plaatsmaken voor snelgroeiende, dominante soorten die de overhand kregen en de kwetsbare biodiversiteit van het gebied volledig verstikten.
Wie onlangs de wandelroutes Buizerd, Mont Noir of Ree verkende op de Steertse Heide, merkte de natuurwerkzaamheden op die dit hardnekkige probleem eindelijk moesten oplossen.
Om dit cruciale knelpunt aan te pakken, is binnen het Europese HELVEX LIFE-project en met provinciale subsidies vanuit Noord-Brabant een geavanceerd systeem van waterfilters gerealiseerd.

De eerste fase van dit project omvatte de bouw van een ijzerzandfilter langs de noordelijke loop, wat een wereldprimeur was op het vlak van natuurgebaseerde waterzuiveringstechnieken.
Deze nieuwe waterfilters halen een groot deel van de overtollige voedingsstoffen uit het water, nog vóór het de kwetsbare natuurlijke vennen in het Nederlandse deel bereikt.

Begin 2026 is bovendien gestart met de aanleg van een tweede waterfilter op de Steertse Heide om deze zuivering te optimaliseren en de waterkwaliteit voor de komende decennia te waarborgen.
In combinatie met de aanleg van deze filter wordt ook het herstel van het historische Evertandven op Vlaams grondgebied gerealiseerd, een ven dat eerder door ontwatering was verdwenen.

Terwijl aan de bron op de Steertse Heide hard werd gewerkt, onderging het Kleine Meer zelf ingrijpende herstelwerkzaamheden om het gebied weer te laten functioneren zoals rond het jaar 1800.
Tijdens de rondleiding door het vernieuwde gebied werd meteen duidelijk dat de natuur positief reageert: oeverkruid, riempjes en grondster laten zich nu alweer massaal zien langs de oevers.
De natuur had het de afgelopen jaren zwaar door verdroging en stikstofneerslag, waardoor soorten zoals de rugstreeppad en de kamsalamander het tot 2025 erg moeilijk hadden.

Dankzij de Europese samenwerking binnen het programma Natuur van de provincie Noord-Brabant is het gebied nu flink versterkt en beter bestand tegen extreme weersomstandigheden.
Natuurmonumenten heeft de natuur hier verbeterd doordat er nu meer én langer water vastgehouden kan worden door het dichten van oude ontwateringssloten en het plaatsen van stuwen.
Deze herstelmaatregelen zijn juridisch en financieel mogelijk gemaakt dankzij de Natura 2000-status van dit unieke grenspark, wat een duurzame bescherming van de habitat garandeert.

Waar mogelijk is het volledige watersysteem hersteld door overbodige sloten te dempen en nieuwe, regelbare stuwen te plaatsen op strategische locaties in het landschap.
Hierdoor kan het kostbare water beter worden vastgehouden in droge periodes en juist gecontroleerd worden afgevoerd bij een overschot aan neerslag tijdens natte winters.
Ook zijn snelgroeiende struiken en bomen verwijderd die het ven dreigden te overwoekeren, terwijl de dikke, vervuilde sliblaag op de bodem volledig is uitgebaggerd.

Daarnaast wordt de woekerende watercrassula, een invasieve waterplant uit Australië die lokale soorten verstikt, actief en systematisch bestreden om de inheemse flora te beschermen.
Bijzonder is ook dat voorafgaand aan alle graafwerkzaamheden het gehele gebied eerst volledig is onderzocht op de aanwezigheid van explosieven uit de oorlogsperiode.
Tijdens de hevige Slag om de Schelde in de Tweede Wereldoorlog is hier namelijk zwaar gevochten, wat nog steeds zichtbaar is aan de kraters die je op de route tegenkomt.

Er zijn tijdens dit specialistische onderzoek daadwerkelijk meerdere explosieven gevonden en veilig onklaar gemaakt door de EOD, waardoor het gebied nu weer veilig toegankelijk is.
Met het oog op het veranderende klimaat is er bewust gekozen om meer grip te krijgen op het totale waterbeheer van de Brabantse Wal en de aangrenzende heidegebieden.
In droge periodes kan het water nu aanzienlijk langer worden vastgehouden, wat essentieel is voor het herstel van de zeldzame vegetatie die afhankelijk is van schommelende waterstanden.
Omdat de waterstand waarschijnlijk vaker en langer hoog zal blijven, zijn ook de wandelpaden en recreatieve routes in het gebied structureel aangepast aan de nieuwe condities.

Voor bezoekers betekent dit een nóg mooiere natuurbeleving, waarbij de vernieuwde route deels vlak langs de oever over houten vlonderpaden loopt voor een uniek perspectief.
Andere delen van de route voeren de wandelaar juist over de hogere delen van het gebied, waardoor een afwisselende wandeling ontstaat door water, heide en bos.
Zo kun je de rijke flora en fauna optimaal beleven en fotograferen zonder de broodnodige rust van de broedende vogels en andere dieren te verstoren.
Dankzij de nauwe samenwerking met Staatsbosbeheer loopt het pad nu zelfs op een unieke manier dwars over de uitgestrekte heidevelden voor een weids en ongerept uitzicht.

Met de verbeterde ecologische omstandigheden wordt er ook hoopvol vooruitgekeken naar de definitieve terugkeer van bijzondere vogelsoorten die hier vroeger talrijk waren.
Men verwacht dat soorten als de geoorde fuut, lepelaar, zomertaling, dodaars, tafeleend en slobeend weer volop gaan broeden in de luwte van het herstelde Kleine Meer.
Wandelpad Fuut start officieel bij de beheerschuur van de Brabantse Wal aan de Abdijlaan in Ossendrecht en vormt een prachtig, educatief rondje rondom het ven.
Vanuit de beschutting van het bos kijk je plots op het weidse ven, een uitzicht dat vooral in de vroege ochtenduren met optrekkende mist een betoverende aanblik biedt.
De werkzaamheden op de Steertse Heide zijn intussen ook afgerond en de wandelpaden die tijdelijk waren omgeleid voor de bouw van de filters worden momenteel in hun oude glorie hersteld.
De komende jaren kan iedereen hier van dichtbij volgen hoe de natuur zich stap voor stap ontwikkelt dankzij de constante aanvoer van gezuiverd grondwater via de nieuwe filtersystemen.

Om de lokale bevolking en geïnteresseerden te betrekken bij dit succesverhaal worden er gratis infowandelingen georganiseerd op 12 april en 23 augustus 2026 waarvoor men zich online kan aanmelden.
Tijdens deze wandelingen geven experts ter plaatse uitleg over de technische werking van de ijzerzandfilter en hoe deze bijdraagt aan de overleving van de kamsalamander.
Het creëren van een natte verbindingszone van circa 9 hectare tussen de Steertse Heide en de vennen moet ervoor zorgen dat amfibieën en insecten zich weer ongehinderd over de grens kunnen verplaatsen.
Alles in dit project is erop gericht om het Kleine Meer en de Steertse Heide weer die unieke, waardevolle natuurlijke status te geven die het gebied rond 1800 al bezat.
Met het fysieke werk nu volledig afgerond is het wachten op voldoende neerslag, zodat het systeem zichzelf kan herstellen en de natuur haar plek weer volledig kan opeisen.
Dit project is een lichtend voorbeeld van hoe internationale samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland kan leiden tot een robuust natuurgebied dat klaar is voor de uitdagingen van de toekomst.