De wederopstanding van de waterdraak: wetenschap en verbinding in de Voorkempen

De heropleving van de waterdraak: een samenspel van wetenschap en verbondenheid in de Voorkempen

De pen van Glenn -  foto's Wim Verschraegen

In de verborgen poelen van het landschap van de Voorkempen speelt zich elk voorjaar een fascinerend schouwspel af wanneer de kamsalamander ontwaakt uit zijn winterslaap.

Met zijn getande rugkam en vurige buik lijkt dit amfibie rechtstreeks uit een middeleeuws bestiarium te zijn weggekropen.
In de volksmond wordt hij dan ook liefkozend het waterdraakje genoemd, maar zijn statige verschijning maskeert een uiterst kwetsbare realiteit.
Hoewel de roep om deze soort terug te brengen naar gebieden waar hij is verdwenen steeds luider klinkt, leert de wetenschap ons dat herintroductie geen kwestie is van simpelweg dieren verplaatsen.

Het is een uiterst nauwkeurig proces waarbij genetica, habitatbeheer en regionale samenwerking naadloos in elkaar moeten grijpen om een duurzame toekomst te garanderen.
Een verantwoorde herintroductie begint niet bij de poel die gevuld moet worden, maar bij de bron waaruit we de dieren putten om de populatie te versterken.
Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek voert momenteel onder leiding van onderzoekers zoals Loïc van Doorn baanbrekend werk uit om te bepalen welke groepen sterk genoeg zijn om als donor te fungeren.

Hierbij kijken wetenschappers veel verder dan alleen naar het aantal getelde individuen in een poel op een zonnige lentedag.
Een populatie kan op het eerste gezicht namelijk talrijk lijken, maar als de genetische diversiteit laag is door jarenlange isolatie, draagt ze een verborgen zwakte met zich mee.
Zonder die broodnodige variatie in het DNA mist een populatie de veerkracht om zich aan te passen aan nieuwe ziektes of de grillen van een veranderend klimaat.
Het huidige onderzoek van het INBO richt zich daarom op het identificeren van populaties met een hoge genetische rijkdom via geavanceerde eDNA-technieken.
Met deze techniek kan men in waterstalen minuscule DNA-sporen van salamanders opsporen, zelfs als de dieren zich diep in de modder verschuilen.
De realiteit is echter ontnuchterend: hoewel er veel locaties in kaart worden gebracht, blijken er op dit moment slechts enkele werkelijk geschikt om als bron te dienen.
Alleen door deze zorgvuldige selectie kunnen we kleine groepen via geassisteerde genmigratie een nieuwe overlevingskans bieden zonder de bronpopulatie zelf in gevaar te brengen.
Om de unieke waarde van de kamsalamander te begrijpen, moeten we hem bovendien kunnen onderscheiden van zijn familieleden die vaak in dezelfde wateren vertoeven.

De kamsalamander is de onbetwiste koning van de poel en kan tot wel zeventien centimeter lang worden, wat hem de grootste watersalamander van Vlaanderen maakt.
Het mannetje ontwikkelt in de paartijd een hoge, getande rugkam die bij de staartwortel wordt onderbroken door een opvallende inkeping.

Zijn huid is donker en wratachtig met witte spikkels op de flanken, terwijl de buik feloranje is met een uniek patroon van zwarte vlekken die als een vingerafdruk fungeren.

Hij deelt zijn habitat vaak met de Alpenwatersalamander, herkenbaar aan zijn blauwe rug, gestippelde flanken en een volledig onbevlekte oranje buik.

De Kleine watersalamander, onze meest algemene soort, heeft een veel lagere, golvende kam die zonder onderbreking over de hele rug tot de staart doorloopt.
Tot slot is er de zeldzame Vinpootsalamander, waarbij het mannetje in de paartijd zwarte zwemvliezen aan zijn achterpoten en een fijn draadje aan zijn staartpunt vertoont.

Elke soort stelt andere eisen aan de waterkwaliteit, maar de kamsalamander is de meest kritische: hij houdt van diepe, zonbeschenen poelen met veel onderwatervegetatie maar zonder vissen.
Vissen zijn namelijk verzot op de eitjes en de larven van de salamander, waardoor een visvrije omgeving een absolute voorwaarde is voor een succesvolle voortplanting.
In de regio van de Voorkempen krijgt deze wetenschappelijke theorie een zeer praktische en hartstochtelijke invulling door de actieve natuurvereniging GroenRand.

Ter gelegenheid van hun tienjarig bestaan lanceerden zij het ambitieuze project Greenconnect, dat de versnippering van onze natuur wil tegengaan.
Dit initiatief is gestoeld op de overtuiging dat natuurgebieden geen geïsoleerde eilanden mogen zijn waar dieren gevangen zitten in een te klein gebied.
Voor een dier als de kamsalamander, dat zowel een kwalitatieve poel als een veilig landhabitat nodig heeft, is ruimtelijke verbinding een absolute overlevingsvoorwaarde.
Greenconnect streeft naar een groenblauwe dooradering van het landschap, waarbij ecologische corridors zoals houtkanten worden hersteld of nieuw aangelegd.

Onder de noemer Bijtandje Houtkantje roept de vereniging op om letterlijk een tandje bij te steken bij het aanplanten van houtkanten, maar ook bij het herstellen en bijplaatsen van poelen.
Het project sluit nauw aan bij het Vlaamse Houtkantenplan, dat streeft naar honderden kilometers aan nieuwe kleine landschapselementen om de natuur weer ademruimte te geven.
De campagne benadrukt dat deze elementen samen fungeren als veilige hoofdwegen en rustpunten die verschillende leefgebieden op een natuurlijke manier met elkaar verbinden.
Dankzij deze groene linten en waterrijke stappenstenen kunnen salamanders zich beschut verplaatsen zonder ten prooi te vallen aan roofdieren of de dodelijke uitdroging.

Zonder deze migratieroutes tussen de leefgebieden in de Voorkempen blijven populaties genetisch gevangen, wat onvermijdelijk leidt tot de verarming waar het INBO al jaren voor waarschuwt.
Een prachtig praktijkvoorbeeld van deze inspanningen vinden we in de Kooldries in Brecht, een gebied met een rijke industriële en natuurlijke historie.
Dit gebied, gevormd door de kleiontginning van de oude steenfabrieken, is tegenwoordig een afwisselend landschap van open water, rietvelden en eikenberkenbos.
De specifieke kleibodem zorgt voor poelen die lang water vasthouden, wat essentieel is voor de relatief langzame ontwikkeling van de kamsalamanderlarven.
Partners zoals Regionaal Landschap de Voorkempen, Natuurpunt en de lokale overheden zorgen ervoor dat dit landschap optimaal beheerd wordt voor deze kritische soort.

In recente jaren zijn er in de regio grote inspanningen geleverd om oude kleiputten weer geschikt te maken, zodat de populatie die onder druk stond weer kan groeien.
Om het publiek bij dit succesverhaal te betrekken, worden er dit voorjaar verschillende belangrijke activiteiten georganiseerd voor jong en oud.
Op zaterdag 28 maart 2026 vindt in de Kooldries een gratis begeleide wandeling plaats in het kader van de landelijke Week van het Water.

Van 10:00u tot 12:30u kunnen deelnemers onder begeleiding van ervaren gidsen van RLDV en Natuurpunt zelf waterdiertjes spotten en meer leren over amfibieën.
Een tweede kans is er op zondag 27 april 2025, tijdens de jaarlijkse amfibieënwandeling waar de kamsalamander vaak van dichtbij in speciale kijkglazen bewonderd kan worden.
De terugkeer van de kamsalamander is uiteindelijk een krachtig symbool voor de herstellende kracht van de natuur in de Voorkempen, mits we de feiten respecteren.
Het is de optelsom van gedegen onderzoek door het INBO, de strategische visie van GroenRand met Greenconnect en de onvermoeibare inzet door lokale vrijwilligers.
We hebben gaandeweg geleerd dat we niet simpelweg poelen moeten vullen met dieren, maar dat we robuuste en verbonden netwerken moeten bouwen voor de toekomst.
De wandelingen herinneren ons eraan dat wij als mens de sleutel in handen hebben om de verloren biodiversiteit in onze eigen achtertuin weer te herstellen.
Wanneer we de juiste condities scheppen en verantwoorde keuzes maken op basis van harde data, zal de dans van de waterdraak nog vele generaties lang te bewonderen zijn.
Het succes in de Voorkempen dient daarbij als een inspirerend voorbeeld voor andere regio's in Vlaanderen die ook hun natuurlijke rijkdom willen veiligstellen.
Door de krachten te bundelen tussen wetenschap, beleid en de lokale burger, laten we zien dat ecologisch herstel wel degelijk mogelijk is in een modern landschap.
Zo wordt de kamsalamander niet alleen de koning van de poel, maar ook de ambassadeur van een veerkrachtige en verbonden natuur in de hele regio.
Inschrijven wandeling Kooldries kan je via deze link doen