De paling als krachtig symbool voor natuurherstel volgens GroenRand
In de modderige bodems van onze Vlaamse beken en de verre stromingen van de diepe oceaan voltrekt zich een drama dat bijna niemand ziet.
Terwijl we boven water terecht vechten voor de ijsbeer en het Amazonewoud, sterft onder de waterspiegel een prachtig symbool van onze eigen natuur in sneltempo uit.
Terwijl we boven water terecht vechten voor de ijsbeer en het Amazonewoud, sterft onder de waterspiegel een prachtig symbool van onze eigen natuur in sneltempo uit.
De paling is volgens burgerbeweging GroenRand een cruciale schakel voor de terugkeer van de otter en daarmee hét ultieme symbool voor natuurherstel in onze regio.
Migrerende vissen zoals de paling sterven momenteel schrikbarend snel uit, aangezien ruim 80 procent van de populaties wereldwijd is verdwenen sinds de jaren 70.
Wetenschappers slaan nu echt keihard alarm in een nieuw VN-rapport van de Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (CMS).
Dit rapport brengt specifiek de impact van habitatverlies en klimaatverandering op migrerende vissen in kaart en de resultaten zijn ronduit verontrustend.
Sinds 1970 is volgens de data van de VN circa 81 procent van de migrerende populaties in zoet water verdwenen en maar liefst 97 procent van de soorten op de CMS-lijst wordt met uitsterven bedreigd.
Onder de slachtoffers bevinden zich niet alleen de paling, maar ook de rivierprik, de zalm, de forel en de meerval.
Hoewel de Europese paling de status ‘kritiek bedreigd’ heeft op de internationale Rode Lijst, is de commerciële handel in Vlaanderen wettelijk niet verboden.
De vis mag nog steeds worden verkocht in de handel en de horeca, mits deze binnen de Europese Unie is gevangen of gekweekt.
Sinds 2010 geldt er wel een strikt exportverbod naar landen buiten de EU om de illegale smokkel van glasaal naar Azië tegen te gaan.
In Vlaanderen zelf is de commerciële vangst op de binnenwateren inmiddels nagenoeg onbestaand door de jarenlange achteruitgang.
Voor recreatieve vissers gelden bovendien zeer strenge meeneembeperkingen om de resterende populaties te ontzien.
Toch wordt de consumptie van lokaal gevangen wilde paling sterk ontraden vanwege de extreem hoge concentraties vervuilende stoffen in de vis.
Recente data van de Vlaamse Milieumaatschappij tonen aan dat chemische vervuiling zoals PFAS en PCB's de hormoonhuishouding van de paling volledig in de war stuurt.
Deze giftige stoffen vormen ook een direct gevaar voor de otter, die door het eten van paling grote hoeveelheden vervuiling in zijn eigen lichaam ophoopt.
Het gaat simpelweg niet goed met het wereldwijde visbestand door een cocktail van overbevissing, vervuiling en menselijke barrières.
Barrières zoals dammen of sluizen blokkeren de doorgang van vissen naar hun noodzakelijke leefgebied en hun natuurlijke paaigronden.
Migrerende vissen zijn extra kwetsbaar voor menselijke invloed, omdat ze tijdens hun levenscyclus een gigantisch gebied moeten doorkruisen.
Andere vissoorten leven in een duidelijk afgebakend gebied en stellen daardoor minder hoge eisen aan hun directe omgeving.
Het leefgebied van trekvissen is daarentegen enorm uitgestrekt en stopt niet bij landsgrenzen, wat een grootschalige en gecoördineerde aanpak vereist.
De paling zit in nauwe schoentjes, want volgens het CMS verdwijnen deze trekvissen — ook wel diadrome vissen genoemd — momenteel razendsnel.
Om beleidsmakers eindelijk wakker te schudden, stelt de organisatie lijsten op met diersoorten die dringend extra bescherming verdienen.
Er stonden al 24 vissen op dat zorgwekkende lijstje, maar het CMS nomineert in zijn nieuwe rapport maar liefst 325 extra kandidaten.
Net als trekvogels die op zoek gaan naar een beter klimaat om voedsel te vinden, handelen diadrome vissen uit puur evolutionair opportunisme.
Vissen zoeken constant naar de allerbeste omstandigheden om in op te groeien en leggen hun eitjes bij voorkeur op een beschutte plek.
Vervolgens hebben de volwassen dieren veel meer voedsel nodig en moeten ze verhuizen om hun overlevingskansen te vergroten.
Door te migreren combineren ze het beste van twee werelden, maar de paling maakt een unieke en bijna ongelooflijke omgekeerde trekbeweging.
De paling leeft het grootste deel van zijn leven in ons zoet water, maar plant zich voort in de Sargassozee aan de oostkust van de VS.
Dat is een tocht van 6.000 kilometer door de verraderlijke oceaan waarbij de paling enorme fysieke beproevingen moet doorstaan.
Ooit was paling in het groen een echt volksgerecht, omdat de vis in bijna elke sloot of beek van de Voorkempen te vinden was.
Tegenwoordig is het een zeldzame delicatesse geworden en dat heeft een direct effect op de prijs voor de consument.
Een kilo verse paling kost vandaag de dag vlot meer dan 40 euro, wat voor veel mensen onbetaalbaar is geworden.
Van de jonge palingen — de zogenaamde glasaaltjes — die een halve eeuw geleden in de Noordzee voorkwamen, schiet er slechts 0,4 tot 1,1 procent over.
De aanwezigheid van de paling in de Antitankgracht en de Durme is een fascinerend maar tegelijk zeer zorgwekkend verhaal.
Hoewel deze iconische vissoort in beide waterlopen nog net voorkomt, is hun overleving onlosmakelijk verbonden met de Schelde.
De Schelde fungeert als een cruciale levensader die de glasaal vanuit de immense oceaan naar onze Vlaamse binnenwateren loodst.
Palingen bereiken de Durme op een natuurlijke wijze via de getijdenstroming bij Tielrode, wat nog steeds een prachtig natuurfenomeen is.
De Antitankgracht bereiken ze daarentegen via een complex systeem van sluizen en watergangen bij Berendrecht en Stabroek.
De Antitankgracht vormt hierbij een kunstmatige maar vitale verbinding tussen de Schelde en het Albertkanaal bij Oelegem.
Omdat de gracht als een halve cirkel rond Antwerpen loopt, fungeert hij vandaag als een unieke en onmisbare ecologische verbindingszone.
Palingen kunnen de gracht als een soort onderwater-snelweg gebruiken om dieper het binnenland van de Voorkempen in te trekken.
De vele sluizen en stuwen die het waterpeil regelen vormen fysieke barrières, al laten ze via het versluizen toch enige migratie toe.
De dramatische wereldwijde achteruitgang laat diepe sporen na in de lokale natuur van de Durmevallei en de Antitankgracht.
De paling is een cruciale energiebron voor toppredatoren zoals de otter en de zeldzame, mysterieuze roerdomp.
De rijke geschiedenis van de palingvisserij in de Schelderegio onderstreept de diepe culturele wortels van deze vissoort in onze dorpen.
Eeuwenlang was de Schelde het kloppende hart van de commerciële palingvangst, met bloeiende centra in Berlare, Mariekerke en Baasrode.
Historische bronnen beschrijven hoe moedige vissers ’s nachts de rivieren opgingen met kruisnetten en korven om de vis te verschalken.
Deze ambachtelijke visserij was zo verweven met de lokale identiteit dat hele dorpen er hun bestaansrecht aan ontleenden.
De introductie van de wet op de stroperij in 1974 maakte echter een abrupt einde aan de traditionele netvisserij langs onze rivieren.
Vandaag herinneren enkel nog de nostalgische verhalen van de laatste vissers en de vele palingrestaurants aan deze glorietijd.
Het verdwijnen van de paling is dan ook niet alleen een ecologische ramp, maar ook een pijnlijk verlies van onze collectieve geschiedenis.
Om het tij te keren, wordt er binnen projecten zoals het Sigmaplan en door de Vlaamse Milieumaatschappij hard gewerkt aan herstel.
Door de aanleg van visvriendelijke sluizen en het ruimen van vervuild slib probeert men de vrije doorgang vanuit de Schelde te garanderen.
Deze strijd voor een open verbinding beperkt zich echter niet tot onze regio, want de wereldwijde roep om herstel klinkt luider dan ooit.
De Braziliaanse regering laat er bijvoorbeeld geen gras over groeien en lanceert een tienjarig actieplan om meervallen in de Amazone te beschermen.
Dichter bij huis worden creatieve methodes ingezet, zoals de visdeurbel in Utrecht waar mensen via een livestream de vissen door de sluis kunnen helpen.
Hoewel dit een ludieke actie is om de onzichtbare onderwaterwereld tastbaar te maken, zijn er serieuze twijfels over het praktische nut voor een duurzaam herstel.
De meeste vissoorten migreren namelijk liever ‘s nachts om roofdieren te slim af te zijn, waardoor de camera vaak weinig toont.
Een veel beter en bewezen hulpmiddel zijn de vistrappen die hoogteverschillen stapsgewijs overbruggen in sprongen van enkele centimeters.
Mensen passen waterlopen aan om ze zo vlak mogelijk te krijgen voor de scheepvaart, waardoor sluizen plotselinge hoogteverschillen creëren.
Vistrappen bestaan in veel vormen en formaten en bieden een uitweg door dat hoogteverschil in kleine stapjes op te delen.
Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek test momenteel met zenders welke vistrap het allerbeste werkt voor onze inheemse soorten.
GroenRand zet met het Greenconnect-project volop in op de verbinding van gebieden zoals de Antitankgracht met de omliggende valleien.
De burgerbeweging pleit vurig voor de aanleg van wildpassages en de sanering van waterbodems om de otter een veilige weg te bieden.
Het uiteindelijke doel is om de Antitankgracht te transformeren tot een robuuste natuurcorridor waar de biodiversiteit weer echt kan floreren.
Alleen door al deze barrières resoluut weg te nemen, kan de paling een toekomst behouden in de Antitankgracht en de prachtige Durmevallei.
De paling negeert landsgrenzen en dwingt ons tot een gecoördineerde aanpak op grote schaal om dit unieke ecosysteem te redden.
Als we niet nu ingrijpen, verliest niet alleen de otter zijn diner, maar verliest onze hele regio een onvervangbaar stuk natuurlijke geschiedenis.
Het project Otter over de grens, dat GroenRand actief ondersteunt, investeert inmiddels miljoenen euro's om het leefgebied in de grensregio met Nederland te verbeteren..
De tijd dringt onverbiddelijk voor de paling en zijn habitat, want een vis die niet kan trekken is uiteindelijk een vis zonder toekomst.
Het herstel van deze glibberige wereldreiziger is volgens GroenRand geen luxe, maar een bittere noodzaak voor een levend en gezond landschap.
Door de paling centraal te stellen in het natuurbeleid, beschermen we indirect ook talloze andere soorten die afhankelijk zijn van gezonde wateren.
Van de verre Sargassozee tot de kleinste sloot in de Voorkempen moet de levenscirkel weer helemaal rond worden voor de paling.
Dit vraagt om politieke moed, grensoverschrijdende samenwerking en een fundamentele herwaardering van onze rijke onderwaternatuur.
De otter wacht ongeduldig op zijn maaltijd, de rivier wacht op zijn bewoners en wij wachten op een toekomst vol overvloed.
Iedere vistrap die geplaatst wordt en iedere sluis die visvriendelijk wordt gemaakt, brengt ons een grote stap dichter bij dat mooie doel.
Het verhaal van de paling is eigenlijk het verhaal van onze eigen relatie met de natuur en we mogen dit hoofdstuk nooit laten afsluiten.
Alleen door een integrale aanpak kunnen we de biodiversiteit in onze waterlopen veiligstellen voor alle generaties die na ons komen.
De inzet van GroenRand voor de Antitankgracht is hierbij een lichtend voorbeeld van hoe lokale actie een wereldwijde impact kan hebben.
Elke meter extra leefgebied telt voor de overleving van deze fascinerende diersoort die al miljoenen jaren op onze aarde rondzwemt.
Samen kunnen we de muren in onze rivieren eindelijk afbreken en de weg vrijmaken voor een gezonde en levendige toekomst onder de waterspiegel.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten