Natuurvereniging GroenRand, fotograaf François Eennaes en de toekomst van de staartmees in de Voorkempen
De staartmees (Aegithalos caudatus) is een van de meest karakteristieke en vertederende verschijningen in onze Europese natuur en wordt door zijn bolle lichaampje en extreem lange staart vaak liefkozend als een ‘lolly’ omschreven.
Francois Eennaes, een ervaren natuurfotograaf en toegewijd lid van de natuurvereniging GroenRand, deelt regelmatig zijn unieke ervaringen wanneer hij met zijn professionele lens door de uitgestrekte en vogelrijke Voorkempense bossen wandelt.
Tijdens zijn vele tochten door gebieden zoals het Zoerselbos, het Vrieselhof of de parkbossen van Schilde merkt hij op hoe dit kleine vogeltje, dat gemiddeld nog geen negen gram weegt, een complex sociaal systeem en een uitzonderlijk bouwkunstenaarschap bezit.
François legt aan passanten en mede-natuurliefhebbers vaak uit dat de staartmees in de klassieke indeling wel bij de mezen staat, maar genetisch nauwer verwant is aan exotische families uit Azië, wat hun specifieke gedrag en unieke bouw verklaart.
De fotograaf beschrijft de staartmees in zijn verslagen als een pluizig bolletje wol met een aangeplakte staart, die meestal in kleine familiegroepjes snel en rusteloos door de dichte takken van de ondergroei dwarrelt.
Dit piepkleine pluizige lichaampje is uitgerust met een erg lange staart die tot wel negen centimeter lang kan zijn en volgens de observaties van François fungeert als een cruciaal balanceerinstrument tijdens hun snelle en onvoorspelbare vluchten.
Het onmiskenbare verenkleed bestaat uit een wittige kop met een brede, zwarte zijkruinstreep, rozige flanken en buik, en opvallende wijnrode schouders die François prachtig weet vast te leggen in het zachte, gefilterde boslicht van de vroege ochtend.
Mannetjes en vrouwtjes zien er bij deze soort krek hetzelfde uit, wat hun eenheid als hechte sociale groep visueel extra benadrukt voor elke aandachtige waarnemer die de tijd neemt om hen in de Voorkempen te volgen.
De staartmees heeft zijn naam niet gestolen en is effectief meer staart dan mees, waarbij de donkere staartpennen vaak veel langer zijn dan het eigenlijke bolle en lichte lijfje van de vogel.
Francois observeert doorgaans hoe deze pluizenbollen zich ophouden in zenuwachtige groepjes die zich in een typische, hobbelende vlucht door de dichte struiken en de mantelzomen van de parkbossen bewegen.
Tijdens deze snelle verplaatsingen produceren ze een constante resem aan hoge en scherpe geluiden die elkaar snel en tsjirpend opvolgen om onderling contact te houden in het soms ondoordringbare struweel.
Als rasechte lichtgewichten zijn ze in staat om hun voedsel op te sporen terwijl ze behendig en acrobatisch ondersteboven aan een uiterst dun twijgje hangen, een moment waar Francois vaak uren op wacht voor die ene perfecte foto.
Staartmezen plukken met uiterste precisie kleine insecten, rupsen en minuscule eitjes uit de oksels van bladeren en de kleinste spleten in de ruwe boomschors van de vele oude eiken en beuken die onze regio rijk is.
In de wintermaanden vullen ze dit eiwitrijke dieet aan met zaden wanneer insecten en rupsen door de vorst tijdelijk onbereikbaar zijn geworden in de vrije en ongerepte natuur.
Het nest van de staartmees is volgens François Eennaes een waar pareltje van dierlijke architectuur en wordt door experts beschouwd als een koepelvormig kunstwerk met een strategisch geplaatste zij-ingang.
In dit ingenieuze bouwwerk zijn tot wel 4.000 minuscule schilfertjes korstmos verwerkt om een perfecte camouflage te garanderen tegen de stam van een boom, waardoor ze voor het ongetrainde menselijk oog bijna volledig onzichtbaar zijn.
Ook spinrag, berkenbast en andere natuurlijke vezels dienen als essentieel bouwmateriaal om de structuur zowel stevigheid als een ongekende elasticiteit te geven voor de opgroeiende en steeds groter wordende jongen.
De binnenkant van het nest is weelderig bekleed met wol, zacht mos en soms wel 2.000 kleine, zachte veertjes voor een optimale thermische isolatie tijdens de vaak verraderlijk koude nachten in de Kempen.
François vertelt dat een dergelijk complex nest wel twee tot drie weken intensieve bouwtijd vergt, waarbij zowel het mannetje als het vrouwtje onvermoeibaar en in een bewonderenswaardige harmonie samenwerken aan hun nageslacht.
Eenmaal de jongen geboren zijn, kunnen de ouderpaartjes vaak rekenen op de hulp van zogenaamde helpers bij het onophoudelijk aanvoeren van vers voedsel voor de vele hongerige snaveltjes in de nestkoepel.
Deze helpers zijn staartmezen wier eigen broedsel die zomer helaas is mislukt door predatie of noodweer, en die vaak direct afstammen van het mannetje dat wel succesvol wist te broeden in diezelfde omgeving.
Een enkel nest kan op die manier tot wel acht helpers hebben, wat de overlevingskansen van de jongen in de specifieke regio van de Voorkempen aanzienlijk verhoogt volgens de langdurige statistieken van de natuurvereniging.
Net als andere heel kleine vogels zoals goudhaantjes en winterkoninkjes zijn staartmezen uiterst gevoelig voor extreem koud winterweer en het hiermee gepaard gaande energieverlies tijdens de broodnodige nachtrust.
Om een ijskoude winternacht te overleven, klitten ze vaak samen met hun kleine, warme lijfjes strak tegen elkaar aan op een goed beschutte tak diep verscholen in een haag, een doornstruik of een dichte conifeer.
Hun staartjes steken dan naar alle kanten uit als bij een ragebol, een unieke overlevingsstrategie die François Eennaes als fotograaf uitermate fascinerend vindt om vast te leggen wanneer de rijm of een laagje sneeuw op de takken staat.
In Noord- en Oost-Europa hebben staartmezen een volledig sneeuwwitte kop, de zogenaamde witkopstaartmees, die bij uitzondering en bij strenge vorst in het noorden tot bij ons in de Kempen kan afdwalen.
Dat gebeurde in de memorabele winter van 2010 voor het eerst op grote schaal, wat voor een enorme opwinding zorgde bij Francois en alle andere gepassioneerde lokale vogelspotters in de wijde regio.
Het kan echter verwarrend zijn dat er ook lokale staartmezen zijn met een behoorlijke witte kop, de zogenaamde 'witkoppige' exemplaren, die echter genetisch niet tot de echte noordelijke ondersoort behoren.
De staartmees komt bij voorkeur voor in structuurrijke bossen, tuinen en parken met een rijke ondergroei en de nadrukkelijke aanwezigheid van enkele dode of op natuurlijke wijze afstervende bomen.
Houtkanten, struweel en hoogopgaand struikgewas zijn ideaal omdat de vogel houdt van een evenwichtige mix tussen open plekken om te foerageren en meer gesloten, veilige vegetatie om te rusten.
De uitgestrekte regio van de Voorkempen, met haar diverse gemeenten als Malle, Zoersel, Wijnegem en Schilde, vormt een historisch en ecologisch kerngebied voor deze prachtige en geliefde vogelsoort.
François merkt echter met enige spijt op dat door menselijk ingrijpen steeds meer natuurlijke leefgebieden versnipperen of verdwijnen, waardoor er minder ruimte is om veilig te broeden, te schuilen en voldoende voedsel te vinden.
Natuurvereniging GroenRand maakt zich hier al geruime tijd ernstige zorgen over, aangezien de resterende natuur in de Voorkempen steeds verder onder druk komt te staan door toenemende bebouwing en de verkaveling van groene zones.
GroenRand stimuleert daarom actief het vogelvriendelijk inrichten van privétuinen en openbare parken om het tij voor de kwetsbare staartmees en haar helpers definitief in de goede richting te keren.
Voor de staartmees betekent dit concreet het beschikbaar maken en juridisch beschermen van bomen en inheemse struiken waar zij hun broodnodige nestgelegenheid en dagelijkse voedsel vinden.
De vereniging GroenRand benadrukt in haar communicatie dat het nog niet te laat is en roept alle bewoners op om samen te werken aan het herstel van de ecologische verbindingen in de gehele Voorkempen.
Blijft een lid van de groep ergens hangen tijdens de foerageertocht, dan observeert François met zijn verrekijker hoe de andere groepsleden geduldig wachten tot de achterblijver weer volledig bij de groep is aangesloten.
Dit sociale gedrag is de absolute sleutel tot hun succes in de parkbossen van de Voorkempen, waar sociale samenwerking en groepsloyaliteit altijd boven de individuele prestatie worden gesteld.
Door de aanhoudende inzet van GroenRand en de passie van mensen als François Eennaes kunnen we garanderen dat dit pluizige bolletje wol een vaste en zichtbare waarde blijft in ons gewaardeerde groene landschap.
Het behoud van de staartmees is hiermee een directe graadmeter voor de lokale biodiversiteit en de algemene ecologische veerkracht van de gehele regio Voorkempen voor de nabije en verre toekomst.
De aanzet van de vleugels is roodbruin van kleur en vormt een fraai visueel contrast met de donkere rug en de opvallend lange, zwarte staartpennen die François zo graag in al hun detail portretteert.
GroenRand zet zich daarom onvermoeibaar in voor het behoud van structuurrijke bossen waar de staartmees haar favoriete habitat met veel ondergroei en dicht strueel kan vinden en behouden.
Samen kunnen we het tij voor onze lokale fauna keren door onze eigen tuinen vogelvriendelijker te maken met de juiste inheemse bomen en struiken die perfect passen bij de noden van de staartmees.
De staartmees is en blijft een krachtig symbool voor de sociale verbondenheid in de natuur, een waarde die François Eennaes en GroenRand ook binnen de lokale gemeenschappen van onze dorpen sterk promoten.
François besluit zijn relaas met de hoop dat toekomstige generaties natuurfotografen evenveel puur plezier mogen beleven aan deze acrobatische vogels als hijzelf in de prachtige bossen van de Voorkempen.
Het is volgens hem onze morele plicht om de 'lolly van het bos' te koesteren en de nodige ruimte te geven in een wereld die steeds verder verhardt en verstedelijkt.
Alleen door de visie van GroenRand te steunen en lokaal actie te ondernemen, kunnen we de tsirpende roep van de staartmees ook in de komende decennia blijven horen in onze achtertuinen en natuurgebieden.
François fotografeert vaak de staartmezen die de dichte begroeiing langs de Antitankgracht gebruiken als veilige trekroute tussen de verschillende boskernen van Schilde, Brasschaat en Zoersel
Deze verbindingszones zijn voor GroenRand een prioriteit omdat ze voorkomen dat populaties geïsoleerd raken, wat essentieel is voor de genetische gezondheid van de staartmeesfamilie op lange termijn.
De staartmees is uiterst loyaal aan zijn groep, een eigenschap die François dikwijls ontroert wanneer hij ziet hoe een vogel terugvliegt om een aarzelende jongeling te begeleiden over een open vlakte.
De nestbouw zelf is een wonder van fysica; François merkt op dat de elasticiteit van het spinrag ervoor zorgt dat het nest tot drie keer zijn oorspronkelijke omvang kan uitdijen zonder te scheuren.
Natuurvereniging GroenRand organiseert regelmatig wandelingen waarbij de expertise van leden zoals François wordt gebruikt om het publiek te wijzen op deze fragiele koepelnesten in de meidoornhagen.
Zij adviseren tuineigenaars om snoeiwerken uit te stellen tot na het broedseizoen, zodat de zorgvuldig geplaatste camouflagemantel van korstmos niet vroegtijdig wordt verstoord door menselijke activiteit.
Voor François is de staartmees meer dan een onderwerp; het is een ambassadeur voor een onversnipperde Voorkempen waar natuur en bewoning in een harmonieuze balans naast elkaar kunnen bestaan.
De vogel herinnert ons eraan dat zelfs de kleinste schepsels groots kunnen bouwen als ze maar de juiste materialen en de steun van een sterke gemeenschap om zich heen hebben.
Samen met GroenRand blijft François Eennaes strijden voor elke meter struweel, elke oude eik en elke houtkant, in de wetenschap dat de staartmees daar haar toekomst vindt.
Elke foto die hij deelt op de kanalen van GroenRand is een pleidooi voor een groenere Voorkempen en een oproep aan beleidsmakers om de natuurlijke corridors niet op te offeren aan grijze betonprojecten.
Om tuinen in de Voorkempen optimaal in te richten voor de staartmees, heeft François Eennaes een specifieke lijst met inheemse planten samengesteld die hij zelf met succes gebruikt.
Op de eerste plaats beveelt hij de eenstijlige meidoorn (Crataegus monogyna) aan, een struik die niet alleen veilige nestgelegenheid biedt door de doorns, maar ook een enorme variëteit aan insecten aantrekt.
Ook de sleedoorn (Prunus spinosa) is volgens de fotograaf onmisbaar in een vogelvriendelijke tuin, aangezien deze vroeg in het jaar bloeit en zo de eerste insecten van het seizoen lokt voor de hongerige mezenfamilies.
François wijst tevens op het belang van de wilde kardinaalsmuts (Euonymus europaeus), waarvan de takken vaak kleine rupsen herbergen die een perfecte proteïnebron vormen voor de opgroeiende jongen in de nestkoepel.
Voor de broodnodige camouflage van het nest adviseert hij het planten van zomereik (Quercus robur), omdat de korstmossen die op de ruwe schors groeien het ideale bouwmateriaal leveren voor de buitenkant van het nest.
Daarnaast suggereert hij de aanplant van klimop (Hedera helix), een plant die door zijn dichte groenblijvende bladeren een perfecte schuilplaats biedt tijdens de koude winternachten waar staartmezen dicht tegen elkaar kruipen.
François benadrukt dat ook de hondsroos (Rosa canina) een waardevolle toevoeging is, omdat de dichte wirwar van takken een natuurlijke barrière vormt tegen katten en andere predatoren die het nest zouden kunnen bedreigen.
De vlier (Sambucus nigra) mag evenmin ontbreken in de Voorkempense tuin, aangezien de zachte twijgen en de vroege bladontwikkeling een ideale omgeving vormen voor bladluizen, een favoriet tussendoortje voor de staartmees.
Ten slotte raadt hij de hazelaar (Corylus avellana) aan, waarvan de katjes en de vroege sapstroom het lokale ecosysteem in het vroege voorjaar op gang trekken, precies wanneer de staartmezen aan hun nestbouw beginnen.
GroenRand ondersteunt deze plantenlijst volledig en moedigt bewoners aan om deze soorten in hun eigen groene ruimte te integreren om de biodiversiteit in de gehele regio te versterken.
Met deze gerichte aanplantingen creëren we een aaneengesloten netwerk van voedselbronnen en schuilplaatsen, waardoor de staartmees zich in de Voorkempen weer echt thuis kan voelen.
Het is deze combinatie van wetenschappelijke kennis, passie voor fotografie en lokale actie die de werking van GroenRand en François Eennaes zo krachtig maakt voor het behoud van onze natuurlijke schatten.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten