GroenRand slaat alarm: De stille verdwijning van de Vlaamse graslandvlinder en de oproep voor een sterk natuurbeleid
De pen van Glenn - Foto's: Frank Vermeiren
De Vlaamse vlinder fladdert minder, al vormen de bosvlinders momenteel de enige gelukkige uitzondering op een verder gitzwarte regel voor onze biodiversiteit.
De Vlaamse dagvlinders zijn met steeds minder en dat is geen vaag onderbuikgevoel, maar een wetenschappelijke vaststelling van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO).
Het aantal dagvlinders in Vlaanderen is in een tijdspanne van slechts 35 jaar gemiddeld met maar liefst 38 procent achteruitgegaan, een cijfer dat de ernst van de situatie onderstreept.
Sinds 1991 worden de dagvlinders in ons gewest systematisch opgevolgd door getrainde specialisten die wekelijks op vaste vlinderroutes wandelen om elke soort nauwgezet te tellen.
Dankzij deze jarenlange monitoring weten we dat er sinds 1991 ongeveer 55 soorten dagvlinders zijn gespot in Vlaanderen, maar dat de populaties van de meeste soorten dramatisch krimpen.
De soorten die momenteel nog het meest gezien worden, zijn het bruin zandoogje, het klein koolwitje en het bont zandoogje, al zijn ook zij niet immuun voor de negatieve trends.
De algemene trendlijn van de INBO-grafieken wijst onverbiddelijk naar beneden, waarbij de conclusie luidt dat er veel meer soorten achteruitgaan dan dat er vooruitgaan.
Vooral de vlinders van de graslanden, met het oranje zandoogje als triest boegbeeld, hebben het vandaag de dag ongekend moeilijk om het hoofd boven water te houden.
Graslandvlinders gaan gemiddeld met maar liefst 58 procent achteruit, wat direct gelinkt kan worden aan het acute gebrek aan bloemrijke weiden in ons moderne landschap.
Vereniging GroenRand stelt onomwonden dat deze cijfers het faillissement markeren van het huidige ruimtelijke natuurbeleid en de falende bescherming van onze open ruimte.
Er zijn verschillende complexe verklaringen voor de sterke terugval van graslandsoorten, waarbij het oranje zandoogje inmiddels officieel de status precair heeft gekregen.
Het oranje zandoogje is de belangrijkste ambassadeur van de graslandcrisis, deze vlinder houdt enorm van bloemrijke randen en bramen, maar hij vindt die veilige plekken nauwelijks nog in ons landschap.
De kleine vos was vroeger een van onze meest vertrouwde tuingasten, maar hij is nu een groot zorgenkind door de snelle achteruitgang van de brandnetelkwaliteit waarop zijn rupsen leven.
Het groot dikkopje is een kleine en snelle vlinder van vochtige graslanden en bosranden, deze soort lijdt echter zwaar onder de voortdurende verdroging van zijn natuurlijke habitat.
Het koevinkje is direct herkenbaar aan de opvallende oogvlekken op de onderkant van de vleugels, deze soort verliest in een ijltempo terrein in onze open Vlaamse landschappen.
Het zwartsprietdikkopje is een onopvallende maar uiterst belangrijke graslandvlinder, hij is het directe slachtoffer van een te intensief maaibeheer in onze bermen en weiden.
Door de klimaatverstoring worden we geconfronteerd met weerextremen, variërend van verzengende droge periodes tot extreem natte jaren, zoals het recente jaar 2024.
Te droog weer betekent dat waardplanten verdorren en er geen nectar beschikbaar is, terwijl extreem nat weer de fragiele vlinders fysiek belet om te vliegen en zich voort te planten.
De hoge stikstofwaarden in onze bodem, gecombineerd met de klimaatopwarming, doen planten en grassen bovendien sneller en hoger en veel dichter groeien dan biologisch wenselijk is.
Hierdoor ontstaat een bizar en dodelijk contrast op de bodem, de eitjes onderaan de plant liggen constant in de schaduw en blijven daardoor veel te koel voor hun ontwikkeling.
Terwijl de rupsen en eitjes juist zonnewarmte nodig hebben om te groeien, zorgt de dichte en door stikstof gepushte vegetatie voor een koud en vochtig microklimaat onderaan de stengels.
Het microklimaat aan de voet van de plant wordt door deze overmatige groei net koeler, wat de natuurlijke levenscyclus van de rupsen fnuikt voordat ze ooit kunnen verpoppen.
Graslanden in Vlaanderen worden bovendien vaak veel te intensief en op verkeerde tijdstippen gemaaid, waardoor bloemen nooit de kans krijgen om tot bloei te komen.
Dit gebrek aan bloei betekent een directe uitholling van de voedselvoorraad, aangezien er nauwelijks nog nectar te vinden is in de strak getrokken groene woestijnen van ons platteland.
Onderzoekers en GroenRand vermoeden bovendien dat het grootschalige gebruik van pesticiden in de landbouw een veel grotere en destructievere rol speelt dan officieel wordt toegegeven.
Bij het besproeien van landbouwpercelen waaien deze giffen voor een aanzienlijk deel uit naar de aangrenzende bermen en natuurgebieden waar de laatste vlinders overleven.
Hoewel dit effect van pesticidendrift moeilijk met exacte cijfers te isoleren is, is de correlatie tussen intensieve teelt en het verdwijnen van vele soorten onmiskenbaar.
GroenRand pleit daarom hartstochtelijk voor een strengere handhaving van brede spuitvrije zones en een totale afbouw van schadelijke middelen in de nabijheid van kwetsbare natuur.
Gelukkig zijn er ook soorten die momenteel in de lift zitten, zoals de atalanta die een bekende trek- en standvlinder is en sterk profiteert van de zachtere winters en de opwarming.
Het bont zandoogje is de grote winnaar in onze bossen en schaduwrijke tuinen, deze soort houdt enorm van de beschutting en de luwte die de Vlaamse bomen hem bieden.
De citroenvlinder is een van de allereerste vlinders die we in het voorjaar zien vliegen, hij doet het uitstekend dankzij de veroudering en de toenemende variatie in onze bossen.
Deze bosvlinders doen het goed dankzij de beschutting en de toenemende structuurvariatie die we de laatste jaren in onze Vlaamse bossen zien ontstaan.
In de periode van 2000 tot 2017 namen zij sterk toe en de laatste jaren blijven deze populaties stabiel, mede omdat bossen relatief koele plekken blijven in een opwarmend klimaat.
Dit succes toont aan dat bossen fungeren als een natuurlijke vluchtheuvel, maar het maskeert de tragedie die zich afspeelt in de open en onbeschermde graslanden van Vlaanderen.
Het bruin zandoogje is de meest getelde vlinder van Vlaanderen, het is een taaie soort die voorlopig nog stabiel en wijdverspreid in het grasland te vinden is.
De dagpauwoog blijft met zijn prachtige blauwe ogen op de vleugels een stabiele verschijning in onze tuinen, hij houdt voorlopig dapper stand tegen de achteruitgang.
Het groot koolwitje en het klein koolwitje zijn algemene witte vlinders die we vaak in de moestuin zien, hun populaties blijven op dit moment gelukkig goed op peil.
Het klein geaderd witje is herkenbaar aan de groenachtige aders op de onderkant van de vleugels, hij is een vaste en stabiele gast in onze vochtigere natuurgebieden.
Het landkaartje is een bijzondere vlinder die in de lente oranje is en in de zomer zwart, hij houdt momenteel goed stand in onze bosranden en ruigtes.
Het oranjetipje is de echte voorbode van de lente, de mannetjes met hun felle oranje vleugeltips zijn een stabiel zicht in de vochtige Vlaamse weilanden.
Toch zijn er veel soorten waarvan de trend onzeker is, zoals het icarusblauwtje dat de bekendste van de kleine blauwe vlinders is maar vecht voor zijn toekomst in de schrale graslanden.
Het boomblauwtje vliegt vaak hoog rond struiken en bomen in onze tuinen, maar de data zijn momenteel nog onvoldoende om een duidelijke trend te kunnen trekken.
De gehakkelde aurelia lijkt met zijn grillig gevormde vleugels perfect op een dor blaadje, zijn status schommelt echter sterk van jaar op jaar.
De distelvlinder is een bekende wereldreiziger die helemaal uit Afrika komt vliegen, door de enorme schommelingen per jaar is een langetermijntrend heel moeilijk te bepalen.
Het hooibeestje is een kleine oranje vlinder die laag over het gras vliegt, zijn populatie lijkt kwetsbaar maar de trend is voorlopig nog niet hard te maken met cijfers.
De kleine vuurvlinder is een schitterende oranje-rode vlinder van de heide en de schrale gronden, hij vecht momenteel voor zijn plekje in een snel veranderend landschap.
GroenRand benadrukt dat al deze dagvlinders veel meer zijn dan een decoratief element, ze zijn de ultieme graadmeter voor de gezondheid van onze volledige natuurlijke omgeving.
Het voortdurend uitstellen van een effectief stikstofbeleid en het gebrek aan robuuste natuurverbindingen is volgens de vereniging een historische blunder die we ons niet kunnen veroorloven.
De extreme fragmentatie van ons landschap zorgt ervoor dat vlinderpopulaties opgesloten raken op kleine eilandjes natuur, zonder dat er nog enige genetische uitwisseling mogelijk is.
Wie een eigen tuin bezit, kan gelukkig wel een verschil maken door bewust te kiezen voor inheemse bloemen die gedurende het hele seizoen rijkelijk nectar bieden aan insecten.
Door extra aandacht te besteden aan een biodiverse omgeving en door hier en daar wat meer begroeiing wild te laten staan, creëer je een essentieel nectartankstation voor vlinders.
Alleen al om de kwaliteit van onze eigen menselijke leefomgeving te bewaken, is het van cruciaal belang om de vinger aan de pols te houden bij deze kwetsbare indicatoren.
Het natuurbeleid in Vlaanderen en Europa moet volgens GroenRand en de wetenschappelijke wereld veel sneller en fundamenteler worden bijgestuurd om de neerwaartse spiraal te stoppen.
Het succes van de bosvlinders is het tastbare bewijs dat gericht natuurherstel werkt, mits we de juiste keuzes durven maken voor het volledige landschap en niet enkel voor reservaten.
Zonder ingrijpend beleid zal de stilte in onze graslanden alleen maar verder toenemen, tot de laatste vlinder definitief uit onze velden en uit onze collectieve herinnering is weggefladderd.
De vereniging GroenRand roept de beleidsmakers dan ook op om onmiddellijk werk te maken van een integrale visie waarin landbouw en klimaat en biodiversiteit niet langer tegenover elkaar staan.
Elke dag dat we wachten met het aanpakken van de stikstofdepositie en de pesticidendrift, verliezen we onherroepelijk een stukje van ons Vlaamse natuurlijke erfgoed en de vlinders die daarbij horen.
Alleen met een drastische koerswijziging kunnen we ervoor zorgen dat toekomstige generaties ook nog kunnen genieten van de vele kleuren in een bloeiende en gezonde weide.
De overleving van onze dagvlinders hangt af van de bereidheid om het open landschap te transformeren van een kille productiemachine naar een levend en gezond ecosysteem.
Indien we niet onmiddellijk handelen, zullen de jaarlijkse tellingen op de vlinderroutes enkel nog het verslag zijn van een lang aangekondigd en pijnlijk uitsterven.
Het is tijd voor actie op de kabinetten en in de bermen, om de kleurenpracht van de Vlaamse vlinder voor de verre toekomst veilig te stellen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten