De Klimaatgordel rond Antwerpen: GroenRand eist middelen voor een visie op twee snelheden

De pen van Glenn

GroenRand schrijft absoluut geen negatief verhaal, maar een ambitieuze visie die vraagt om de juiste middelen.
GroenRand staat nog steeds positief tegenover het werk van De Nieuwe Rand en het Projectplan Antitankgracht.
Wij hebben hier actief aan meegewerkt en gericht advies gegeven om de visie te versterken.

Onze steun blijft echter verbonden aan de voorwaarde dat er structurele aandacht en budget gaat naar de realisatie van een robuuste klimaatgordel rond Antwerpen.
Voor ons vormt de Antitankgracht daarbij de vitale ruggengraat, waarbij beekvalleien en boskernen in de oostrand met elkaar verbonden moeten worden om de ecologische connectiviteit te waarborgen.
Specifiek voor de realisatie van deze klimaatgordel zijn, in samenwerking met het Regionaal Landschap, reeds vijftien concrete projectfiches ingediend bij het Departement Omgeving.
Dit dossier rond de klimaatgordel kadert binnen het complex project De Nieuwe Rand en staat volledig los van het projectplan.

Het Projectplan Antitankgracht vormt de basis voor de transformatie van deze historische verdedigingslinie tot de groene ruggengraat van de Voorkempen en komt voort uit een strategische samenwerking tussen gemeenten en de provincie.
In de periode 2026-2031 ligt de focus op het versterken van de gracht als cruciale klimaatbuffer, waarbij waterbeheersing en natuurherstel hand in hand gaan.
GroenRand steunt dit plan en is blij dat gemeenten, de provincie en andere partners hier hun schouders onder steken.
Dat is zeer zeker een positief verhaal!!!
De ontsnippering van onze regio komt echter acuut in het gedrang nu Minister Brouns tot 2031 geen budget voorziet voor VAPEO.

Hierdoor dreigt het soortenbeschermingsprogramma voor de otter, het plan Cornelis, volledig te stagneren.
Het is eigenlijk heel vreemd: op papier is de Antitankgracht een van de drie allerbelangrijkste plekken voor de otter in Vlaanderen, naast de Scheldevallei en de Maasvallei, maar in de portemonnee van minister Jo Brouns zie je dat totaal niet terug.
Hoewel de gracht officieel wordt gezien als dé 'natuursnelweg' die de Schelde met Nederland verbindt, is er uit het laatste pakket aan subsidies van februari 2026 geen euro naar dit gebied gegaan.
Het gaat hier om een specifiek pakket van 218.706 euro aan directe Vlaamse projectsubsidies voor soortenbescherming.
Dit geld is bedoeld voor twaalf projecten die op het terrein het verschil moeten maken voor bedreigde dieren.
Voor de otter betekent dit concreet het wegwerken van kritieke migratieknelpunten, zoals het aanleggen van looprichels en veilige passages onder bruggen.
Terwijl dit budget nu volledig naar Limburgse waterlopen stroomt, zoals de Abeek, de Lossing en de Wijshagerbeek, blijft de regio rond Antwerpen met lege handen achter.
Dat is extra pijnlijk omdat ook andere geldkranen voor het wegwerken van verkeerspunten waar veel slachtoffers vallen, zoals het VAPEO-programma, volledig zijn dichtgedraaid.
We zitten nu in de absurde situatie dat we de Antitankgracht in alle officiële beleidsnota's een 'cruciaal kerngebied' noemen, maar dat er in dit financiële pakket geen cent is gereserveerd voor de broodnodige investeringen ter plaatse.
Zonder die centen blijft de otter hier vogelvrij op de weg, en blijft de bescherming van deze prachtige soort in onze regio helaas beperkt tot mooie woorden op papier.
Op eerdere parlementaire vragen, die door ons mee zijn voorbereid, gaf de minister aan dat hij door het wegvallen van de Europese INTERREG-subsidies en VAPEO geen nieuw geld wil investeren.
Wij vragen echter dat dit plan via een langetermijnvisie en een concreet stappenplan weer perspectief krijgt, met een verlenging van het otter-programma in 2027 en Vlaamse middelen om het wegvallen van de Europese subsidies op te vangen.
Binnen dit soortenbeschermingsprogramma schuiven wij, op basis van reeds uitgevoerd ontwerpend onderzoek, zeer gerichte 'quick wins' naar voren waar de hoogdringendheid is aangetoond.

Een van die prioriteiten is de ontsnippering van de Turnhoutsebaan, een locatie waar de otter en diverse zeldzame vleermuizen dagelijks hun leven riskeren bij het oversteken van de infrastructuur.
Daarnaast wijzen we op de Brechtsebaan in Schoten, waar in de directe nabijheid van de E10-plas intensief wordt samengewerkt met het Groen Kruis om een veilige passage voor fauna te realiseren.
Ook het dossier rond de noodzakelijke ecologische verbinding van de Schietvelden mag niet langer op de lange baan worden geschoven.
Daarnaast moet de minister zijn engagement binnen de Blue Deal nakomen met concrete investeringen in ons lokaal watersysteem.
Wij stellen hier drie specifieke openingen voor die onmiddellijk kunnen worden uitgevoerd.
Het gaat allereerst om het gedempte gedeelte aan het Schildestrand, waar via de Gebiedsdeal Droogte 2.0 al ontharding is voorzien maar waar nog steeds geen geld is voor de effectieve opening van de waterloop.
Ten tweede vragen we budget voor het gedempte gedeelte in Sint-Job, een project dat begroot is op 2 miljoen euro en cruciaal is voor de waterdoorstroming.
Ten derde eisen we het structureel voorzien van middelen voor de noodzakelijke slibruimingen van de Antitankgracht om de waterbergingscapaciteit te garanderen.
We veranderen het geweer van schouder en organiseren ons anders: samen met vier volksvertegenwoordigers bevragen we de minister constant in de hoop op passende antwoorden.
GroenRand wil een aantal quick wins loskoppelen van de langdurige en logge procedure van De Nieuwe Rand.
Waarom we dit willen, wordt geïllustreerd door de kritieke situatie waarin we ons op dit eigenste moment, in april 2026, bevinden.

Momenteel staan de laatste strategische percelen te koop die de fysieke verbinding tussen het Klein en het Groot Schietveld mogelijk moeten maken.
Indien deze percelen nu als bouwgrond worden verkocht en bebouwd, wordt de realisatie van deze cruciale ecologische schakel voorgoed onmogelijk gemaakt.
Dit praktijkvoorbeeld laat zien dat we niet langer kunnen wachten op langzame bureaucratische processen die geen rekening houden met wat er echt buiten op het terrein gebeurt.

Juist daarom is er dringend actie nodig, wat ook de belangrijkste conclusie is van een groot onderzoek naar de natuurverbinding tussen het Klein en Groot Schietveld.
Dit onderzoek werd door experts van de bureaus Hesselteer en Omgeving uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse overheid.
De onderzoekers zeggen heel duidelijk: deze verbinding is een absolute prioriteit en moet nu gebeuren, omdat de natuur in de Antwerpse Noordrand op een gevaarlijk breekpunt staat.

Beide gebieden zijn weliswaar officieel beschermde Europese topnatuur, maar ze liggen nu als losse eilanden in het landschap.
Tussen deze waardevolle natuurgebieden ligt momenteel een versnipperd gebied vol met woonparken, industrie en recreatie, waardoor dieren en planten niet meer van de ene kant naar de andere kunnen.
De kern van de urgentie ligt in de toenemende ruimtelijke druk en de experten wezen er onomstotelijk op dat als er niet tijdig wordt ingegrepen om strategische gronden te vrijwaren, de resterende open ruimtes onherroepelijk zullen worden volgebouwd.
Dit creëert een definitieve barrière die genetische uitwisseling tussen populaties van kwetsbare soorten onmogelijk maakt.
Bovendien fungeert de klimaatverandering als een gevaarlijke katalysator voor deze versnippering.

Recente periodes van extreme droogte werden in de studie aangemerkt als een 'teken aan de wand'.
Zonder een robuuste verbinding zijn de kwetsbare heide- en vennensystemen in de Schietvelden onvoldoende weerbaar tegen klimatologische schokken.
Een aaneengesloten ecologisch netwerk, de zogenaamde 'Klimaatgordel', is essentieel om soorten zoals de boomkikker of de otter de kans te geven te migreren en te overleven in een veranderend klimaat.
De urgentie is tevens beleidsmatig van aard, want het onderzoek diende als fundament voor het voorkeursbesluit van De Nieuwe Rand dat oorspronkelijk eind 2025 werd verwacht.
Dit was het beoogde moment om de noodzakelijke budgetten en de juridische instrumenten voor grondverwerving eindelijk vast te leggen.
Inmiddels zijn we echter april 2026 en kampt dit proces met een enorme vertraging, waardoor het voorkeursbesluit nog steeds niet is bekrachtigd door de Vlaamse Regering.
Terwijl het globale project op papier stilstaat, tikt de klok op het terrein genadeloos verder en worden kansen op grondverwerving gemist.

Reeds in 2023 werd deze urgentie centraal gesteld in de aanvraag voor de vijftiende oproep voor strategische projecten.
Hoewel de beoordelingscommissie het dossier in het najaar van 2023 inhoudelijk positief evalueerde, werd begin 2024 besloten geen middelen toe te kennen.
De realisatie werd toen dwingend gekoppeld aan de voortgang van de Klimaatgordel binnen het complexe proces van De Nieuwe Rand.
Het partnerschap van het Groen Kruis en het strategisch project Antitankgracht heeft daarom bewust besloten niet deel te nemen aan de zestiende oproep vanwege de beleidskoppeling.
Momenteel zegt de overheid eigenlijk dat middelen voor de natuurverbinding bij de Schietvelden pas beschikbaar komen zodra er een definitieve beslissing is genomen in het complexe dossier van De Nieuwe Rand.

In de praktijk werkt deze dwingende koppeling verlammend: de kwetsbare natuur wordt gegijzeld door de trage besluitvorming en de administratieve hindernissen van een grootschalig mobiliteitsplan.
In deze ongezonde constructie wordt natuurbehoud gereduceerd tot een ondergeschikt sluitstuk van de wegeninfrastructuur, in plaats van een urgente prioriteit die op eigen benen moet kunnen staan.
De procedurele stilstand van de afgelopen twee jaar heeft inmiddels geleid tot een situatie waarin de laatste overleefkansen voor zeldzame Natura 2000-soorten direct in het gedrang komen.
We spreken hier specifiek over de overleving van de adder en het heideblauwtje, wiens leefgebied wordt bedreigd door de oprukkende bebouwing op de tussenliggende percelen.
De situatie rond de Schietvelden is slechts één voorbeeld van de huidige beleidsmatige impasse waarin we ons bevinden.

Naast dit dossier brengen we nog vijf andere quick wins naar voren die eveneens onmiddellijke actie vereisen.
Bovendien vragen wij een duidelijke langetermijnvisie over het Plan Cornelis, dat cruciaal is voor de ontsnippering van de Antitankgracht als geheel.
Hoewel wij volledig achter de visie van de klimaatgordel blijven staan, dwingt de fysieke realiteit op het terrein ons tot een aanpak op twee snelheden.
Dossiers zoals de Schietvelden en de meest heikele knelpunten voor trekkende dieren zijn zo dringend dat ze simpelweg niet kunnen wachten op de trage molens van het grote project De Nieuwe Rand.
De eigen onderzoeken van de overheid bevestigen die noodzaak: deze kritieke punten moeten nu worden losgekoppeld van de bureaucratische administratie om te voorkomen dat we onze waardevolle natuur voorgoed verliezen.
Dit betekent niet dat we het grotere geheel opgeven, want andere onderdelen van de klimaatgordel kunnen prima de reguliere procedure doorlopen binnen een visie voor de lange afstand.
Zo bouwen we op een verstandige manier aan een duurzaam en robuust groen netwerk voor de komende decennia.
Het veiligstellen van Vlaams geld voor deze acute acties is echter nú essentieel, want alleen zo redden we de droom van een klimaatgordel voordat de laatste kans op een verbinding onherroepelijk wordt volgebouwd.