GroenRand-expeditie: De kleine waterdraak en het erfgoed van de Kooldries

GroenRand-expeditie: De kleine waterdraak en het erfgoed van Kooldries

Onder een stralende zon boven de historische kleiputten van de Kooldries in Brecht kwam een indrukwekkend gezelschap van veertig mensen samen voor de jaarlijkse amfibieënwandeling, georganiseerd door Natuurpunt in samenwerking met GroenRand.
De groep splitste zich strategisch op in twee werelden om de ervaring voor iedereen optimaal te maken: tweeëndertig volwassenen kozen voor de diepgaande historische toelichting, terwijl een kern van acht personen — ouders en kinderen samen — het avontuurlijke pad verkoos.
Deze splitsing was een bewuste keuze van de organisatie, aangezien de jongere ontdekkingsreizigers vaak minder geduld hebben voor de lange, technische uitleg en sneller oog in oog wilden staan met de fauna van het gebied.

De gids vertelde uitgebreid over het ontstaan van dit unieke landschap, dat onlosmakelijk verbonden is met de aanleg van het nabijgelegen Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten in de negentiende eeuw.
Tijdens het graven van deze vitale waterweg merkte men de dikke, vette kleilagen in de ondergrond op, wat de start betekende van een bloeiende lokale industrie.
Een groot aantal steenfabrieken vestigde zich direct naast het kanaal om de klei te exploiteren en de gebakken stenen efficiënt over het water te transporteren.
De 'kleidabbers' zwoegden hier decennialang om de grondstof boven te halen, waardoor de talrijke en diepe kleiputten ontstonden die de Kooldries en Hoofsweer vandaag de dag zo typeren.
Nadat de kleiwinningen werden gestaakt, geraakten de putten in verval en nam de natuur het heft weer in handen.

Water vulde de diepe putten en dicht struikgewas palmde de omringende grond in.

Door de onderliggende, ondoordringbare kleilaag heeft de Kooldries-Hoofsweer een zeer dynamisch systeem van uitdrogen en vernatten ontwikkeld, wat een unieke biotoop creëert.
In de loop der jaren is het gebied sterk geëvolueerd tot een uiterst afwisselend landschap met een eikenberkenbos, rietvelden, wilgenstruweel en zelfs een oude hoogstamboomgaard.

De laatste jaren zijn er door de beheerders verschillende grotere beheerwerken uitgevoerd om extra water naar het gebied te leiden en dit beter te bergen, wat van levensbelang is voor de amfibieën.
Een derde van het gehele gebied is momenteel volledig ontoegankelijk voor het publiek omdat het waterpeil zo sterk schommelt dat de paden onbegaanbaar of gevaarlijk zijn.

Tijdens de droge zomers zakt het waterpeil in de putten echter weer, waardoor er fascinerende waterpartijen, natuurlijke dammetjes en zacht glooiende oevers tevoorschijn komen.
Op deze natte oevers verschijnen dan uiterst zeldzame planten die je elders nauwelijks vindt, zoals de naaldwaterbies en de vleesetende kleine en ronde zonnedauw.

Het beheer is een knap staaltje samenwerking: Natuurpunt beheert de zeventien hectare van de Kooldries, terwijl Natuur en Bos verantwoordelijk is voor de dertig hectare van Hoofsweer.
Samen met het Regionaal Landschap de Voorkempen en de gemeente Brecht vormen zij één robuust natuurgebied van zevenenveertig hectare, hoewel de eigendomsgrenzen behouden blijven.
De wandelaars moesten tijdens hun tocht goed uitkijken waar ze liepen; vooral bij regenweer is het dragen van stevige laarzen absoluut noodzakelijk in dit drassige terrein.

Terwijl de grote groep luisterde naar de uitleg over flora en fauna, baanden de acht avonturiers zich een weg over het ruige, avontuurlijke pad tussen de dichte begroeiing door.
Het pad leidde de ouders en kinderen uiteindelijk naar de observatiepost van Natuurpunt, waar gids Peter hen opwachtte met een indrukwekkende verzameling aquariums.
Aan het einde van de wandeling stonden daar verschillende glazen bakken waarin de vier inheemse soorten watersalamanders van de regio in volle glorie te bewonderen waren.
Een heel bijzondere en leerrijke ervaring was het gebruik van de kleine, doorzichtige aquariums die de kinderen voorzichtig naar boven konden houden.
Door dit slimme systeem konden ze de felle, kleurrijke onderbuik van de salamanders bestuderen, wat normaal gesproken onder water verborgen blijft voor het menselijk oog.
De kinderen zagen de Alpenwatersalamander met zijn knaloranje buik, de Kleine Watersalamander en de zeldzame Vinpootsalamander met zijn karakteristieke staartdraadje.
Het absolute hoogtepunt van de dag was echter de ontmoeting met de spectaculaire kamsalamander, die door de gids terecht de ‘kleine waterdraak’ werd genoemd.
Dit indrukwekkende dier is de grootste van onze watersalamanders en kan een lengte bereiken van wel zeventien centimeter, wat hem tot een reus in zijn wereld maakt.
De mannetjes zijn in de paartijd onmiskenbaar door hun forse, scherp getande rugkam, wat hen het vervaarlijke uiterlijk van een prehistorisch monster geeft.
De kinderen kregen de unieke kans om de salamanders en de krachtige watertorren voorzichtig op hun eigen handpalm vast te houden.
Dit zorgde voor een spannend, kriebelend gevoel op de huid dat bij velen een onvergetelijke indruk achterliet en de natuur heel dichtbij bracht.
Peter legde uit dat de kamsalamander niet alleen groot is, maar ook een geduchte jager die er niet voor terugdeinst om kleinere salamandersoorten als prooi te verorberen.
Vanwege de zeldzaamheid van deze 'waterdraak' is de Kooldries officieel erkend als een Europees habitatrichtlijngebied, een status die de hoogste bescherming biedt.

Helaas is er ook een ernstige schaduwzijde: tienduizenden Amerikaanse bruine dwergmeervallen bedreigen momenteel de inheemse vissen en amfibieën in de vijvers.
Deze invasieve vissoort heeft in onze streken geen natuurlijke vijanden, en eerdere pogingen van de beheerders om ze te bestrijden hebben tot nog toe helaas geen resultaat opgeleverd.
Na alle opwinding bij de aquariums konden de acht deelnemers van de kleine groep even uitblazen in het tentje van Natuurpunt, genietend van een verfrissend drankje en de rust.
De twee groepen bleven ook wat de vogelkijkhut betreft gescheiden, waardoor de ouders en kinderen op hun eigen tempo met verrekijkers het water konden afspeuren.
Ze zochten naar de dodaars, een kleine zwemvogel die op en naast het water van de kleiputten broedt en zich vaak behendig verstopt tussen het riet.
De diversiteit van de Kooldries trekt veel bijzondere vogels aan, zoals de specht, de boomklever, de wielewaal, de boomvalk en de prachtige, blauwe ijsvogel.
In de nattere delen van het eikenberkenbos vinden deze soorten een ideaal nestgebied, terwijl de laatste jaren zelfs de vos zijn burcht in het gebied heeft gegraven.
Elders in het bos groeit de zeer zeldzame trilgraszegge overvloedig, een plantensoort die aangeeft hoe waardevol en ongestoord dit ecosysteem is.

Om de heidepercelen open te houden en vergrassing tegen te gaan, laten de beheerders regelmatig schapen grazen die de jonge scheuten vakkundig kort houden.
Er wordt hard gewerkt aan het beheer door vogelkersstruiken te verwijderen en vijveroevers te ontbossen, zodat libellen en pioniersplanten weer de nodige zonuren krijgen.
Een grote toekomstige uitdaging voor Natuurpunt is het nieuwe weideperceel, waar nu nog banale planten groeien maar dat moet transformeren naar een waardevol hooiland.
Toen de middag ten einde liep, was het duidelijk dat alle veertig deelnemers een diepe en persoonlijke connectie hadden gevoeld met dit dynamische landschap.
De kinderen praatten in de auto nog honderduit over het kriebelen van de watertorren op hun hand en de indrukwekkende kam van de kamsalamander.