GroenRand als medearchitect van de Klimaatgordel: Een Visionaire Blauwdruk voor de Ecologische Ruggengraat van de Voorkempen

GroenRand als medearchitect van de Klimaatgordel: Een Visionaire Blauwdruk voor de Ecologische Ruggengraat van de Voorkempen

Deze integrale visie, gedragen door de ambities van GroenRand en verankerd in de plannen van De Nieuwe Rand, stelt de versterking van de Antitankgracht voorop als de onbetwiste fundering voor de toekomst van de Antwerpse regio. Als "natuursnelweg" en ecologische ruggengraat zou de gracht de drager van de volledige Klimaatgordel moeten vormen. GroenRand heeft hierbij de afgelopen tien jaar een rol als visionaire voortrekker vervuld door de ecologische fundamenten wetenschappelijk in kaart te brengen. Wat begon als een burgerinitiatief voor de natuur rondom de gracht, zou nu fungeren als de officiële blauwdruk voor deze gordel.

Als partner heeft GroenRand ervoor gezorgd dat de Antitankgracht onwrikbaar verankerd is als primaire ecologische structuur in de Tussennota v02 van De Nieuwe Rand. Door de gracht en de aanleunende bossen fysiek aan de Schietvelden en het Grenspark Kalmthoutse Heide te smeden, zou het grootste aaneengesloten heidegebied van Vlaanderen ontstaan, wat essentieel is voor de genetische uitwisseling binnen de Natura 2000-gebieden.
Om deze natuurmatrix te realiseren, zou een grootschalig ontsnipperingsplan met de otter als paraplusoort uitgevoerd moeten worden.
Dit zou de bouw van ecoducten over de gewestwegen tussen de Schietvelden omvatten, evenals de inrichting van een breed ecoviaduct onder de verkeerswisselaar E313-E34. Daarnaast zouden talrijke ecotunnels en ecoduikers gerealiseerd worden onder spoorlijnen en gewestwegen (N1, N11, N111), terwijl de tunnel onder de A12 in Stabroek zou worden omgevormd tot een autovrije faunapassage.
Deze infrastructurele ingrepen zouden hand in hand gaan met een actieve onthardingsstrategie in zones zoals Schildestrand en de Venuslei, en de ontwikkeling van klimaatbuffers zoals Waterpark Rietbeemden-Het Leeg en Park de Zwaan.
De hydrologische dynamiek zou hersteld worden in de valleien van de Klein Schijn, de Zwanebeek en de Laarse Beek door hermeandering, wat een antwoord zou bieden op zowel wateroverlast als verdroging.

De realisatie van dit omvangrijke plan botst echter op een prangend financieringsvraagstuk. Hoewel de wetenschappelijke onderbouwing en de visie van GroenRand de officiële tekentafels hebben bereikt, blijft de financiering onder minister Jo Brouns een onzekere factor. Er wordt steevast verwezen naar de lopende procedures van het Complex Project De Nieuwe Rand, waardoor noodzakelijke projecten zich opstapelen en de toekomstige financieringsbehoefte aanzwelt, terwijl reguliere budgetten vanuit het Vlaams Departement Omgeving ontoereikend lijken. Voor GroenRand is de grote vraag hoe de minister dit financiële plaatje zou dekken, aangezien een snelle uitvoering cruciaal is om de fragmentatie van de regio tijdig een halt toe te roepen.

De projectfiches voor de klimaatgordel zijn een echt huzarenstukje van lokale samenwerking. Hoewel het studieteam van de Vlaamse overheid (met onder meer Sweco, VITO en UAntwerpen) in mei 2024 de pen vasthield, kwam de échte inspiratie uit het veld. De inhoudelijke basis voor de Voorkempen werd namelijk gelegd door Regionaal Landschap de Voorkempen en GroenRand, die samen 15 concrete projecten op de kaart zetten. Waarover gaat het?

1. Realisatie van een robuuste verbinding tussen de Schietvelden

Dit project beoogt de creatie van een functioneel leefgebied tussen het Groot en Klein Schietveld, waarbij de focus ligt op zowel passage als verblijfskwaliteit.

• Kernstrategie: Er wordt een aaneengesloten corridor van minimaal 50 meter breed vooropgesteld, aangevuld met 'stapstenen'. Afhankelijk van de route (Noord of Zuid) gaat het om een landschapsinrichting van 24 tot 26 hectare.
• Fysieke passages:
  • Ecoducten (2x): Bouw van twee grote natuurbruggen over de kruisende gewestwegen, inclusief de noodzakelijke aanloophellingen.
  • Faunatunnel Bredabaan: Een grondige verbetering en optimalisatie van de huidige tunnel onder de Bredabaan.
• Ruimtelijke bescherming: Om een totale barrière voor migrerende organismen te voorkomen, adviseert het Agentschap voor Natuur en Bos negatief over bebouwing. Men streeft naar een planologische vrijwaring via de overdruk 'ecologische verbinding' en gerichte grondoverdrachten.

2. Ontsnippering van de Antitankgracht als ecologische corridor: kruisende gemeentewegen

De Antitankgracht wordt hersteld als een vitale blauwgroene verbinding, specifiek gericht op de Soortbeschermingsprogramma's (SBP) voor de otter en vleermuizen.

Lijst van alle concrete fysieke passages en infrastructurele ingrepen:

• Ecotunnels & Ecopassages:
  • Abtsdreef (Stabroek): Aanleg ecotunnel en geleiding.
  • Kalmthoutsesteenweg (Kapellen): Aanleg ecotunnel en geleiding.
  • Heidestraat-Noord (Kapellen): Aanleg ecopassage.
  • Ploegsebaan (Brasschaat): Aanleg ecopassage.
  • St-Jobsesteenweg (Schilde): Aanleg ecotunnel en geleiding.
  • Zandhovensesteenweg (Ranst): Aanleg ecotunnel en geleiding.
• Watergebonden passages:
  • Algemene inzet van ecoduikers en grote ecoduikers op strategische knelpunten langs de gracht.
• Fysieke wegaanpassingen:
  • Oude Baan (Schilde): Het definitief knippen (afsluiten) van de weg conform het onderzoek van Studiebureau OMGEVING.
  • Antwerpsebaan (Berendrecht): Plaatsen van een fysieke verkeersdrempel.
  • Verkeersremmers: Worden geplaatst op de Torenseweg, Abtsdreef, Plantinlaan, Oude Galgenstraat, Heidestraat-Noord, Ploegsebaan en Kantonbaan.
• Begeleidende inrichting: De passages worden ondersteund door de aanplant van houtwallen (o.a. Torenseweg, Danckerseweg), houtkanten (Plantinlaan, Werverbos) en hagen (Vaartlaan, Zandstraat, De Haar, Oude Baan, Kantonbaan, Renier Sniederspad).
  
  
  3. Prioritaire ontsnippering van gewestwegen langs de Antitankgracht
  De Antitankgracht (ATG) fungeert als een vitale levenslijn voor de otter, maar wordt op kritieke punten doorsneden door drukke verkeersaders. Deze actie focust op de meest complexe barrières.
  • Kernopdracht: Het uitvoeren van grondige ontsnipperingsprojecten op de kruispunten met zes grote gewestwegen: N111, N11, N122, N1, N115 en N12.
  • Fysieke passages: Er worden per gewestweg specifieke ontwerpen opgemaakt om de doorgang voor fauna te maximaliseren. Dit omvat de constructie van robuuste oversteekplaatsen die aansluiten op het blauwgroene lint van de ATG.
  4. Versterking van de omgeving De Mick (Brasschaat)
  Dit gebied fungeert als een "landschapskamer" waar zorgfuncties, historisch erfgoed (Mickhoeve, Hof ter Mick) en topnatuur samenkomen. De focus ligt op het verhogen van de landschapskwaliteit en het herstel van de waterhuishouding.
  • Vernatting & Natuurherstel:
    • Bosontwikkeling: Herbebossing en de ontwikkeling van broekbossen in kwelgebieden.
    • Hydrologische ingrepen: Verondiepen van de historische rabattenstructuur en het plaatsen van natuurlijke stuwen in de Micksebeek.
  • Fysieke passages & Ontsnippering:
    • Amfibieëntunnels: Aanleg van extra tunnels op strategische locaties om migratie tussen bos- en waterpartijen veilig te stellen.
    • Zachte mobiliteit: Opwaarderen van het pad door het speelbos tot een volwaardig fietspad en het herstructureren van de parkeercapaciteit.
  • Recreatiebeheer: Het afschaffen van bepaalde paden om rustgebieden te creëren, terwijl het resterende netwerk logischer en veiliger wordt ingericht.
  • Groene infrastructuur: Aanleg van kleine landschapselementen zoals houtkanten, hagen en heggen ter bevordering van de biodiversiteit.
  5. Ecologische verbinding E10-Plas en omgeving
  De E10-plas wordt omgevormd van een geïsoleerde waterplas naar een functionele schakel in het netwerk tussen de ATG, de Laarse Beek en het Fort van Schoten.
  • Waterbuffering & Biotoop:
    • Park de Zwaan: Inrichting van een overstromingsgebied met een mozaïek van natte natuur (open water, broekbos, natte graslanden).
    • Kleine E10-plas: Ecologische herinrichting (oevervegetatie) om de natuurwaarden te verhogen.
  • Fysieke passages op de Brechtsebaan:
    • Ontsnippering t.h.v. Park de Zwaan: In combinatie met de aankoop van een bosperceel aan de overkant.
    • Ontsnippering t.h.v. de Antitankgracht: Conform de 'Nota ontsnippering 3 banen'.
    • Ontsnippering t.h.v. Fort van Schoten: Cruciaal voor de verbinding met het fort.
  • Aanvullende ingrepen:
    • Fauna-uittreedplaatsen (FUP's): Aanleg in het kanaal om verdrinking te voorkomen.
    • Verlichting: Aanpassing van de straatverlichting op de Brechtsebaan om lichthinder voor fauna te beperken.
    • Bedrijventerreinen: Ontwikkeling van een groene corridor over de bedrijventerreinen heen om de ATG met de E10-plas te verbinden.
      
      6. Gebiedsgerichte versterking via 'Landschapskamers'
      Deze actie richt zich op de esthetische en ecologische opwaardering van de gronden die direct grenzen aan de Antitankgracht (ATG), van Stabroek tot Ranst.
      • Kernstrategie: Privé-eigendommen (tuinen, paardenweides) en landbouwpercelen worden behandeld als de "voortuin" van de ATG. Via participatie worden eigenaars gestimuleerd om perceelsgrenzen natuurlijker in te richten.
      • Fysieke ingrepen:
        • Aanplant van perceelsrandbegroeiing en kleine landschapselementen (KLE) op de overgang van privé naar natuur.
        • Aanpak van de verpaarding: landschappelijke integratie van paardenhouderijen.
        • Optimalisatie van overstorten en de lokale waterhuishouding op perceelsniveau.
      • Ondersteuning: Er worden middelen vrijgemaakt voor kraanuren, plantsoen en uitvoering om volledige landschapskamers in één keer robuust in te richten.
      7. Optimalisatie van kruisende valleigebieden
      De beekvalleien die de ATG kruisen, kampen met waterkwantiteits- en kwaliteitsproblemen. Deze worden omgevormd tot volwaardige ecologische verbindingscorridors.
      • Waterbeheer:
        • Infiltratie & Buffering: Waterconservering op de valleiflanken om piekbuien op te vangen.
        • Ruimte voor de beek: Realiseren van extra overstromingsruimte op de oevers.
        • Kwaliteitsverbetering: Saneren van vervuilde overstorten om de instroom van geëutrofieerd water in de ATG te stoppen.
      • Landschappelijke ingrepen:
        • Bosomvorming: Omvormen van naaldhout naar inheems loofhout.
        • Connectiviteit: Aanleg van poelen, knotbomen, hagen en houtkanten als "begeleidend landschap" voor migrerende fauna.
      8. De Antitankgracht als 'Robuuste Ruggengraat'
      Een flexibel actieprogramma om opportuniteiten rondom de ATG te grijpen en de natuurwaarden van het "parelsnoer" aan natuurgebieden te versterken.
      • Natuurherstel:
        • Vennen & Poelen: Herstel van historische vennen en de aanleg van nieuwe poelen.
        • Bufferbekkens: Vernatuurlijken van bestaande bufferbekkens langs de gracht.
      • Infrastructuur & Onderhoud:
        • Slibruiming: Afwerken van grootschalige, achterstallige ruimingswerken in de ATG.
        • Ontharding: Verwijderen van onnodige verharding en het opruimen van "rommelige hoekjes" in het landschap.
      9. Ontsnippering van de A12 (Stabroek)
      De kruising met de A12 is een prioritair knelpunt in het Soortbeschermingsprogramma voor de Otter. De huidige tunnel is momenteel ongeschikt als faunapassage.
      • Fysieke passages & maatregelen:
        • Aanleg wildraster: Een raster rond de onderdoorgang om te voorkomen dat otters de snelweg opklimmen en hen dwingend naar de tunnel te geleiden.
        • Tunnel-upgrade: Inrichting van een specifieke faunapassage (vergelijkbaar met de passage E19/HSL bij de E10-plas), inclusief de aanleg van een takkenwal voor beschutting.
        • Verkeersluwte: De tunnel wordt definitief afgesloten voor autoverkeer. Aangezien de tunnel te laag is voor landbouwvoertuigen, heeft dit geen impact op de landbouw (die de robuuste onderdoorgang bij de Abtsdreef kan gebruiken).
        • Lichtbeheer: Het volledig doven van de verlichting in de tunnel om de drempel voor schuwe nachtdieren weg te nemen.
          
          10. Ontsnippering van Spoorlijn 12 (Kapellen)
          De spoorverbinding tussen Antwerpen en Nederland vormt ter hoogte van de Antitankgracht (ATG) een significante barrière voor fauna, mede door de hoge, opstaande betonnen randen.
          • Doelstelling: Het vergroten van het leefgebied voor de otter (SBP), bever en boommarter door de spoorbarrière fysiek te doorbreken.
          • Fysieke passages & ingrepen:
            • Talud-aanpassing: Als eerste stap wordt onderzocht of het minder steil maken van de spoorwegberm volstaat voor faunapassage.
            • Spoorweg-ecotunnel: Indien bermvervlakking onvoldoende is, wordt een specifieke ecotunnel onder de spoorlijn geplaatst. Hierbij wordt rekening gehouden met technische randvoorwaarden zoals trillingsdemping, diepte, lichtinval en geleidende rasters.
          11. Ontharding en herstel van Schildestrand ('s-Gravenwezel)
          De Antitankgracht is in deze zone historisch overwelfd en ingesloten door (vaak zonevreemde) bebouwing. De focus ligt op het letterlijk "openbreken" van de gracht en natuurherstel.
          • Ontharding & Sloop:
            • Openleggen ATG: De huidige overwelving tussen de Noorderlaan en de fortgracht wordt afgebroken om de gracht opnieuw zichtbaar en ecologisch functioneel te maken.
            • Sanering bebouwing: Langs de Loze Visser en het Bospad worden (niet-vergunde) huisjes aangekocht of onteigend en vervolgens gesloopt om plaats te maken voor natuur.
          • Landschappelijke herinrichting:
            • De vrijgekomen percelen worden heringericht als bos of voorzien van biodiverse bosranden.
            • Recreatie: Herstel van de recreatieve functie van de ATG conform het nieuwe masterplan, waarbij de historische rol van het Fort van 's-Gravenwezel centraal staat.
          12. Valleiherstel van de Klein Schijn en Zwanebeek
          Deze actie richt zich op het herstellen van de natuurlijke sponswerking van de valleien om zowel wateroverlast in woonwijken als droogte in de natuur tegen te gaan.
          • Fysieke ingrepen voor waterbeheer:
            • Hermeandering: Het opnieuw laten kronkelen van de waterlopen om de stroomsnelheid te verlagen en de structuurkwaliteit te verbeteren.
            • Oeverwerken: Het afgraven van kunstmatige oeverwallen zodat de waterloop opnieuw contact krijgt met zijn natuurlijke vallei.
            • Overstromingsgebieden: Aanleg van specifieke zones voor gerichte waterbuffering.
          • Ecologische maatregelen:
            • Creatie van natte natuur om de biodiversiteit in de valleien te stimuleren.
            • Handhaving: Controle en herstel van de cruciale 5-meter zone langs de waterlopen om een natuurlijke buffer te garanderen.
              
              13. Gebiedsontwikkeling Venuslei en Heidestraat-Zuid
              In deze strategische boszone tussen het Klein Schietveld, De Uitlegger en het Wolvenbos wordt ingezet op een 'uitdoofbeleid' van bebouwing ten gunste van natuur en recreatie.
              • Ontharding & Natuurherstel:
                • Verwijderen Venuslei: De volledige verharde straat wordt opgebroken.
                • Beëindigen bebouwing: Bestaande woningen worden uitgefaseerd om verdere vertuining tegen te gaan en het bosareaal te herstellen.
              • Recreatie & Toegang:
                • Obstakelvrij pad: Het recreatieve pad langs de Antitankgracht wordt hersteld door obstakels ter hoogte van tuinpercelen (o.a. nr. 151) te verwijderen en de wettelijke 5-meter zone vrij te maken.
                • Upgrade kruispunt: De kruising van de ATG met de Heidestraat-Zuid wordt ruimtelijk aangepakt om de leesbaarheid voor recreanten te verhogen en de passage voor de otter te verbeteren. Dit wordt gekoppeld aan de vergunning voor het nieuwe fietspad.
              14. Realisatie Waterpark Rietbeemden - Het Leeg
              Dit watergevoelige gebied in het stroomgebied van de Laarse Beek krijgt een nieuwe invulling als klimaatbuffer en natuurgebied.
              • Waterbeheer & Natuur:
                • Waterpark-inrichting: Omvorming van agrarisch gebied naar een zone voor watercaptatie en infiltratie, aangezien het terrein te nat is voor reguliere landbouw.
                • Natte natuur: Ontwikkeling van habitatrichtlijngebieden die fungeren als ecologische schakel.
              • Recreatie & Infrastructuur:
                • Beekpromenade: Aanleg van een nieuwe recreatieve verbinding langs de Laarse Beek.
                • Landschappelijke inpassing: De inrichting wordt afgestemd op de aangrenzende spoorbermen en het golfterrein om een aaneengesloten open ruimte te vormen.
              15. Ontsnippering Verkeerswisselaar E313 - E34 (Ranst)
              De verkeerswisselaar is momenteel een nagenoeg onneembare barrière die een cruciale scharnierfunctie vervult binnen de Groenpool Antwerpen.
              • Grootschalige infrastructuur:
                • Ecoduct E313: Inrichting van een breed ecoviaduct onder de weg in de noordelijke zone van de wisselaar (aanlooproute E34).
                • Omvorming Ecoduikers: De huidige duikers van de Grote Merriebeek onder de verkeerswisselaar en de E313 worden omgebouwd tot volwaardige ecoduikers (geschikt voor landfauna, niet enkel vis).
              • Buffer & Inrichting:
                • Groenbuffers: Aanleg van een ecologische bufferzone van minstens 25 meter breed langs de verkeerswisselaar en de E313.
                • Lawaaireductie: Plaatsen van geluidsschermen om de verstoring voor fauna in de interne gedeeltes van de wisselaar te minimaliseren.
                • Bermbeheer: Aanplant van gebiedseigen vegetatie, specifiek ingericht als leefgebied voor de otter.
              • Strategische koppeling: De uitvoering wordt versneld door de besluitvorming binnen het complexe project De Nieuwe Rand.