De matkop (Poecile montanus) is een echte timmerman en eigenzinnige doe-het-zelver onder de mezen.
Hij leeft in verschillende bossen met genoeg dode bomen en hakt daar zelf een nestholte in het zachte hout.
Met een lengte van zo’n 11,5 centimeter en een gewicht tussen de 10 en 12 gram is het een compacte, maar bijzonder taaie verschijning in onze natuur.
Zijn spanwijdte bedraagt gemiddeld 17 tot 20 centimeter, wat hem de nodige kracht geeft om behendig door de dichte begroeiing van zijn territorium te manoeuvreren.
Hij is een onopvallende specialist met grijsbruine bovendelen, een vuilwitte onderkant met beigebruine flanken, geheel witte wangen en een vrij grote zwarte kinvlek die hem onderscheidt van zijn soortgenoten.
Hoewel hij uiterlijk als twee druppels water lijkt op de glanskop, heeft hij een karakteristiek dofzwart petje, een stevige 'stierennek' en een lichte baan op de armpennen die in het veld vaak lastig waar te nemen zijn.
Zijn historie is doordrenkt van mysterie, want hij werd pas in 1827 door Thomas Conrad von Baldenstein als aparte soort ontdekt in de Alpen, nadat hij eeuwenlang als 'fantoomvogel' werd aangezien voor de glanskop.
Dit leidde tot een taalkundige strijd waarbij de wetenschappelijke naam Poecile montanus 'mees van de bergen' betekent, terwijl de Engelsen hem vanwege zijn biotoop de Willow Tit noemden.
Vroeger kregen ze in de volksmond ook wel algemene namen zoals Zwartkopmees, Bijmees of zelfs Korstje Kaas vanwege hun opvallende voorkeur voor vettig voedsel.
In de Voorkempen brengt natuurfotograaf Frank Vermeiren in samenwerking met GroenRand deze vogel tot leven in de reeks "Vogels van A tot Z" bij de letter M.
Frank documenteert stap voor stap de biodiversiteit langs de Antitankgracht en richt zijn lens specifiek op de gebieden waar de matkop vandaag de dag nog standhoudt, zoals het Zoerselbos (het Heiblok), de Vorse Beemden, de vallei van de Delfte Beek en rond het vliegveld van Malle.
Deze locaties zijn niet toevallig gekozen, want het zijn de laatste plekken in onze regio waar de matkop de noodzakelijke vochtige biotopen en broekbossen vindt die elders door verdroging zijn verdwenen.
De vraag of de matkop nog veel voorkomt in de Voorkempen en Vlaanderen moet helaas met enige zorgen worden beantwoord, want de soort is in heel Vlaanderen sterk achteruitgegaan en wordt op de Rode Lijst als 'kwetsbaar' beschouwd.
In de Voorkempen is hij inmiddels vrij zeldzaam geworden en beperkt hij zich tot de weinige gebieden waar nog voldoende dood hout en vochtige gronden aanwezig zijn, waardoor hij veel minder algemeen is dan zijn neefje de glanskop.
De matkop is namelijk een echte specialist van dit vochtige habitat en is onlosmakelijk verbonden met de wilg, een boom die in de volksmond van de Kempen als bezield werd beschouwd en waarvan de matkop als de bewaker van de wilgenziel werd gezien.
Tijdens de baltsperiode verandert het mannetje in een ware acrobaat en voert hij spectaculaire baltsvluchten uit waarbij hij met trage, diepe vleugelslagen en een gespreide staart door zijn territorium zweeft om zijn kracht te tonen.
Zijn vliegtechniek is uniek, want waar andere mezen vaak een golvende vlucht hebben, kan de matkop zeer behendig en fladderend manoeuvreren tussen de dichte ondergroei van het broekbos, waarbij hij zijn staart gebruikt als een krachtig roer.
Een cruciaal onderdeel van de verleiding is het ritueel voeren van het vrouwtje, waarbij het mannetje laat zien dat hij een uitstekende jager is die haar en de jongen van voldoende rupsen en insecten kan voorzien.
Terwijl hij haar voedsel aanbiedt, trilt het vrouwtje vaak met haar vleugels en bedelt ze als een jong dier, wat de paarband tussen de twee vogels voor het komende seizoen versterkt.
In deze periode laat de matkop zijn meest uitgebreide zang horen, die veel gevarieerder en melodieuzer is dan de bekende nasale roep, specifiek bedoeld om indruk te maken op zijn partner.
In tegenstelling tot veel andere mezen hakt de matkop zelf zijn nestholte in zacht, verrot hout van dode bomen of zelfs in oude, deels verrotte palen van afrasteringen en hekken.
De vrouwtjes zijn de echte arbeiders die de holte uitpikken, tussen begin en half april hun legsel van meestal 7 tot 9 eieren produceren en deze gedurende 13 tot 15 dagen alleen uitbroeden.
Het mannetje zorgt trouw voor de catering op het nest en verdedigt ondertussen hun enorme territorium, dat met gemiddeld 7,5 hectare een flink landgoed is naar mezenmaatstaven.
Zijn menu is zeer uitgebreid en bestaat uit vliegen, gaasvliegen, bijen, wespen, mieren, kevers, bladluizen, vlinders en rupsen, aangevuld met zaden en vruchten buiten het broedseizoen.
Een bijzonder detail in zijn dieet is dat hij, in tegenstelling tot veel andere kleine zangvogels, ook grotere kevers en harde zaden kan verwerken door ze vakkundig tussen zijn poten te klemmen en met zijn stevige snavel open te hameren.
Hoewel hij een bezoek kan brengen aan de voedertafel in de tuin, gebeurt dit in de praktijk niet vaak omdat hij liever in de ruige natuurgebieden verblijft waar veel berken, wilgen of rotte boomstronken aanwezig zijn.
Nadat de jongen 17 tot 20 dagen op het nest hebben gezeten en zijn uitgevlogen, worden ze nog enige tijd door beide ouders intensief gevoerd.
Als echte standvogel blijft hij het hele jaar in zijn territorium op de hoge gronden, in bossen of in boerenland met houtwallen en singels die een open structuur hebben.
In de winter vormen ze territoriale groepjes van vogels uit de omgeving die groepsgewijs naar voedsel zoeken om predatoren zoals de sperwer veel sneller op te merken.
Door de haarscherpe documentatie van natuurfotograaf Frank Vermeiren en de inzet van GroenRand krijgt deze hardwerkende vogel eindelijk het podium dat hij verdient in de natuur van de Voorkempen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten