De merel van de Voorkempen, vastgelegd door de lens van Frank Vermeiren voor GroenRand
Frank Vermeiren, medewerker van Onze GroenRand-natuur, ziet bijna dagelijks zijn lens scherp en vertelt ons van A tot Z over vogels die hij in de Voorkempen in beeld brengt.
We zijn nu beland aan de 'm' en zetten de populaire merel in het vizier, de meest algemene en een van de bekendste vogels van de Voorkempen.
Recentelijk heeft de soort echter zwaar te lijden gehad onder het usutuvirus, een ziekte die via muggen uit Afrika naar Europa kwam en sinds 2016 in Vlaanderen voor een dramatische terugval zorgde, waarbij in sommige jaren tot wel dertig procent van de populatie verdween en ook in augustus 2024 waren er weer honderden meldingen van zieke merels in de Lage Landen.
Merels zijn zeer luidruchtig en wanneer er een kat in de buurt is, waarschuwen ze langdurig met hun luide alarmroep alle andere dieren in de omgeving.
De nesten zijn vaak makkelijk te vinden, waardoor veel eieren en jongen aan katten en kraaien ten prooi vallen, een verlies dat de merel compenseert door veel jongen groot te brengen.
De merelman brengt in het voorjaar een fraai lied ten gehore vanaf een hoge plek, waarbij hij in stedelijk gebied heeft geleerd om vroeger op de dag én hoger te zingen zodat zijn serenade niet overstemd wordt door stadsverkeer.
Het is eigenlijk niet nodig om je eraan te herinneren hoe de merel eruitziet, want hij komt voor in bijna al onze tuinen en meet tussen de 23 en 29 centimeter.
Het mannetje is volledig gitzwart met een opvallende geel- of oranjeachtige snavel en een lange staart, terwijl het vrouwtje donkerbruin is met een iets lichtere, bruin gestreepte of gespikkelde borst.
De kleur van de snavel varieert bij het vrouwtje van geel tot bruin, terwijl de snavel van het mannetje een diepere kleur heeft die direct gelinkt is aan zijn gezondheid.
Vrouwtjes kunnen niet weerstaan aan de feloranje snavels van mannetjes, omdat de carotenoïden die voor die tint zorgen essentieel zijn voor het immuunsysteem, wat een oranje snavel tot het bewijs van een gezond mannetje maakt.
De juvenielen zijn roodbruin en lijken op lijsters, ze zijn vaak donziger en lijken daardoor groter dan volwassen vrouwtjes, totdat hun verenkleed in de herfst naar het volwassen kleed kleurt en ze hun plekje in de rangorde opeisen.
Wist je dat er ook een witte merel bestaat als gevolg van een genetische afwijking waarbij ze geen melanine produceren of synthetiseren, waardoor sommige veren een witte kleur hebben?
Deze afwijking is echter zeer zeldzaam, vandaar ook de uitdrukking een witte merel (of witte raaf) voor een zeldzaam geval.
Je ziet ook vaak exemplaren met witte vlekken, wat ofwel te wijten is aan leucisme, waarbij het pigment slechts in een deel van de veren ontbreekt, ofwel aan ouderdom waarbij de vogel door progressieve vergrijzing na elke rui meer witte veren krijgt.
Onze merel is een echte opportunist met een zwak voor wormen en slakken, maar tijdens de herfst richt hij zich ook op afgevallen fruit en bessen.
In de winter is de merel een vaste waarde op de voederplank, waar hij smult van stukjes appel en rozijnen terwijl hij zich voortbeweegt met kleine sprongetjes op de grond.
Voor de keuze van zijn leefgebied toont hij zich flexibel, want je vindt hem zowel in het bos als in tuinen, houtwallen, lanen, heidegebied en zelfs in parken in het centrum van de stad waar hij zich gemakkelijk weet te acclimatiseren.
Vogels die in stedelijk gebied leven, hebben zelfs geleerd om ’s nachts te zingen onder invloed van kunstlicht, waardoor ze de drukste verkeersuren slim omzeilen, vroeger broeden en vaak niet meer migreren.
De merel broedt van eind maart tot in juli en heeft meestal twee, soms zelfs drie legsels per seizoen, waarbij elk legsel uit 4 tot 5 eieren bestaat.
Het nest is een relatief grote kom gemaakt van droog gras en kleine takjes, waarvan de binnenkant wordt bekleed met modder, fijner gras en plantenstengels.
De eieren zijn groen van kleur met kleine bruinrode vlekjes en ze worden het liefst gelegd in dichte struiken, lage bomen, klimop of andere lage beplantingen, soms zelfs in solitaire bomen of op de grond.
De broedduur bedraagt 11 tot 15 dagen waarbij de partner soms de plaats van het vrouwtje inneemt, en na de geboorte zitten de jongen nog zo'n 12 tot 15 dagen op het nest voordat ze uitvliegen.
Als ze zijn uitgevlogen, worden de jongen nog 2 tot 3 weken verzorgd door beide ouders of soms alleen het mannetje, terwijl het vrouwtje alweer aan een nieuw broedsel begint.
Tijdens het broedseizoen zijn merels erg territoriaal en verdedigen ze niet alleen hun nest, maar ook de voedselbronnen in hun directe omgeving.
Koppels zijn over het algemeen monogaam, al gebeurt het soms weleens dat een van de partners elders een kijkje gaat nemen voor een zogenaamd 'buitenechtelijk' uitstapje.
De aanstaande ouders verzamelen plantaardig materiaal zoals mos, gras, bladeren en wortels om hun stevige nest te bouwen dat vaak meerdere broedsels achter elkaar kan huisvesten.
Zodra de jongen geboren zijn, brengen beide ouders om de beurt ongewervelde dieren om hen te voeren totdat ze na een drietal weken volledig onafhankelijk zijn.
De merel is veel meer dan de vertrouwde zanger in onze achtertuin, want hij is een figuur die diep geworteld is in eeuwenoude folklore, mystiek en literaire symboliek.
In de rijke Keltische traditie staat hij bekend als de Druid Dhubh, de zwarte druïde, die fungeert als de vogel van de poorten en een bewoner van de tussenwereld is.
Omdat hij bij voorkeur zingt tijdens de schemering, de magische grens tussen dag en nacht, wordt hij beschouwd als een boodschapper die de weg wijst naar de Andere Wereld en ons helpt om verborgen spirituele paden te ontdekken.
In de beroemde legende van Mabon, de zoon van Modron, verschijnt de merel als een van de vijf oudste dieren wiens wijsheid onmisbaar is om de ontvoerde jongeling te bevrijden uit zijn gevangenschap.
Een van de meest kleurrijke verhalen verklaart waarom de merelman vandaag de dag zijn gitzwarte veren en gouden snavel draagt, want oorspronkelijk was de merel een sneeuwwitte vogel met een evenzo witte snavel.
De legende vertelt hoe hij, gedreven door nieuwsgierigheid en een tikkeltje hebzucht, een ekster volgde naar een geheime grot vol goud en zilver van de Prins van Rijkdom.
Ondanks waarschuwingen om alleen te nemen wat hem werd aangewezen, dreef zijn verlangen hem naar een berg goudstof, waar hij werd verrast door een vuurspuwende draak die de schat bewaakte.
Terwijl de merel ternauwernood ontsnapte, werden zijn witte veren door de roetwolken en vlammen voor altijd zwart geblakerd, terwijl de intense hitte ervoor zorgde dat het goud aan zijn snavel vastsmolt tot een glanzende oranjegele kleur.
Zijn vrouw was wijselijk op veilige afstand gebleven en werd slechts licht geraakt door de rook, wat haar bescheiden bruine kleur verklaart.
Ook in de christelijke traditie duikt de vogel op, zoals in het verhaal over Sint Benedictus bij wie de duivel verscheen in de gedaante van een zwarte merel om hem te verleiden, een beproeving die Benedictus doorstond waardoor de vogel ook een symbool werd voor wereldse afleiding en spirituele weerstand.
Het lied van de merel wordt in verschillende culturen op diverse manieren geïnterpreteerd, waarbij het in spirituele kringen wordt gezien als een uitnodiging om naar de innerlijke stem te luisteren en de duisternis zonder angst te omarmen.
Op het Europese platteland geldt zijn eerste lentelied als een aankondiging van transformatie en het definitieve einde van de winter.
De regionale verschillen zijn aanzienlijk, want in Ierland en Schotland is de Lon Dubh verbonden met de godin Rhiannon, wier magische vogels de doden konden opwekken en de levenden in slaap konden sussen.
Er bestaat daar ook de anekdote over de heilige Sint Kevin die zo onbeweeglijk in gebed zat dat een merel een ei in zijn hand legde, waarna de heilige bleef zitten tot het jong was uitgevlogen, een beeld dat we terugvinden in middeleeuwse manuscripten zoals de Topographia Hiberniae van Gerald van Wales.
In Engeland werd de vogel soms met meer achterdocht bekeken als een voorteken van de dood, al kennen we hem daar ook uit het vrolijke kinderliedje Sing a Song of Sixpence over de vierentwintig merels in een pastei.
In Noord-Italië spreekt men over de I Giorni della Merla, de laatste drie dagen van januari, waarbij een witte merel gitzwart werd door in een rokende schoorsteen te schuilen tegen de kou.
In de literatuur van de 19e eeuw gaf de Franse auteur Alfred de Musset de vogel een plek met zijn werk De geschiedenis van een witte merel, een allegorie over een buitenstaander die strijdt voor acceptatie en een kritiek op de ijdelheid van de romantische dichter.
Tegenwoordig staat de witte merel symbool voor iets uitzonderlijk zeldzaams, een genetische afwijking waarbij geen melanine wordt gesynthetiseerd, terwijl de gewone merel nog steeds de vogel van de smid wordt genoemd.
In de wereld van de beeldende kunst nemen kunstschilders de merel graag als onderwerp vanwege het visuele contrast tussen de zwarte veren en de feloranje snavel, zoals te zien in klassieke 17e-eeuwse stillevens waar hij soms als jachtbuit werd afgebeeld.
Later werd hij een symbool van het voorjaar en de bezieling van de natuur, wat we terugzien in meesterwerken zoals het abstracte olieverfschilderij Blackbird uit 1942 van de Amerikaanse kunstenaar Arthur Dove of de gedetailleerde houtgravures van Thomas Bewick in A History of British Birds.
Ook de Britse schilder Cedric Morris vereeuwigde de vogel in Blackbird and Flowers uit 1952, terwijl moderne kunstenaars de merel vaak schilderen op een dunne twijg tegen een lichte achtergrond om zijn eenzame, trotse karakter te benadrukken.
Componist Olivier Messiaen verwerkte het gezang in Le Merle Noir en Paul McCartney schreef het beroemde Beatles-nummer Blackbird als metafoor voor de burgerrechtenbeweging.
Zelfs in de architectuur duikt de vogel op bij het kunstwerk Blackbird (the persistence of vision) in Londen en in de textielkunst en keramiek verschijnt hij als decoratief motief omringd door rode bessen of bloesems.
Al deze creatieve uitingen vinden hun oorsprong in biologische feiten, zoals het seksueel dimorfisme en de spirituele associatie met de schemering die geworteld is in hun territoriumgedrag waarbij ze hun bereik maximaliseren vanaf een daknok.
Jonge mannetjes hebben aanvankelijk een donkere snavel die pas in hun eerste winter naar geel verkleurt, wat in verhalen de overgang van onschuld naar volwassenheid en de rijkdom van ervaring symboliseert.
In tegenstelling tot kraaiachtigen is de merel nooit beschouwd als een ongelukssymbool en bij de Oude Grieken werd de vogel zelfs gewijd aan diverse goden en godinnen.
Om deze iconische vogels in de Voorkempen te beschermen tegen katten, is het raadzaam om dichte, stekelige klimplanten zoals klimop, klimroos of vuurdoorn te planten en fysieke barrières zoals een kattengordel of een ring van afstaand gaas aan te brengen.
Voor wie katten op een vriendelijke manier wil weren, kan het strooien van koffiedik, citroenschillen of het planten van lavendel, munt en wijnruit helpen, terwijl voederplaatsen het best op open plekken worden ingericht.
Om de merel in de winter extra energie te geven, kun je het beste appels, peren of overrijpe bananen doormidden snijden, of rozijnen en krenten geven die eerst in lauw water geweld zijn om het vochtgehalte op peil te houden.
Inheemse struiken zoals de meidoorn, de lijsterbes en de Gelderse roos zijn absolute aanraders, net als de hulst die door zijn prikkende bladeren een uitstekende bescherming biedt tegen predatoren.
Hoewel huiskatten en verstedelijking ernstige bedreigingen blijven vormen, bewijst de merel elke lente opnieuw zijn enorme aanpassingsvermogen en veerkracht door onze tuinen te vullen met zijn onmiskenbare zang.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten