De torenvalk: de biddende wachter van de Voorkempen – door Frank Vermeiren

De torenvalk: de wakende biddende vogel van de Voorkempen – door Frank Vermeiren

Door de lens van Frank Vermeiren

De torenvalk is zonder twijfel een van de meest boeiende vogels van de Voorkempen.
Binnen het grootschalige natuureducatieve project van A tot Z vormt deze behendige roofvogel onder de letter T de uitgelezen kans om een opvallend kroonjuweel van onze streek in de schijnwerpers te zetten.
Dit alfabetische project is een actie van de natuurvereniging GroenRand om de lokale biodiversiteit op een creatieve en laagdrempelige manier dichter bij de inwoners van de regio te brengen.
Het unieke concept achter dit initiatief schrijft voor dat elke letter van het alfabet gekoppeld wordt aan een specifieke vogel, plant of diersoort die kenmerkend is voor onze eigen streek.

Natuurfotograaf Frank Vermeiren vormt de drijvende en onmisbare kracht achter deze artikelenreeks, aangezien hij met zijn scherpe lens de biologische geheimen en het verborgen leven van deze soorten prachtig in beeld brengt.
In het uitgestrekte projectgebied van GroenRand is de torenvalk gelukkig nog geregeld door wandelaars en natuurliefhebbers te bewonderen.
Wie goed oplet, kan hem met wat geluk waarnemen in de open landschappen rond het Zoerselbos, in de weidse overstromingsvlakten van de vallei van de Kleine Nete in Ranst, of boven de schrale graslanden nabij het vliegveld van Malle.
Ook de open velden, weilanden en bosranden in Schilde en Brecht vormen een ideaal jachtterrein voor deze soort.
De torenvalk behoort tot de meest herkenbare en wijdverspreide roofvogels in de Lage Landen.

Met zijn opvallende gedrag en indrukwekkend aanpassingsvermogen heeft hij eeuwenlang een vaste plek in de Vlaamse natuur.
Deze roofvogel is dan ook met recht het ultieme symbool van ons open platteland.
Het meest karakteristieke kenmerk van de torenvalk is het zogenaamde bidden.
Dit is een unieke jachttechniek waarbij de vogel met snel slaande vleugels en een breed gespreide staart bewegingsloos op één vaste plek in de lucht blijft hangen om de bodem af te speuren naar prooien.
Vanaf deze vaste positie in de lucht, of vanaf een uitkijkpost zoals een weidepaal of een elektriciteitsdraad, loert hij hoofdzakelijk op veldmuizen.

Wat veel waarnemers echter niet weten, is dat de torenvalk over een ware biologische superkracht beschikt.
De vogel kan namelijk ultraviolet licht waarnemen.
Dit is van cruciaal belang bij de jacht, aangezien veldmuizen tijdens het lopen onafgebroken urinesporen achterlaten om hun leefgebied af te bakenen.
Deze sporen lichten fel op onder het voor de mens onzichtbare ultraviolette licht.
Voor een biddende torenvalk worden de looppaden van de muizen in het gras hierdoor zichtbaar als een netwerk van verlichte snelwegen.
Zelfs als een muis zich diep in de begroeiing verschuilt, weet de valk exact waar hij moet toeslaan.
Bij schaarste aan knaagdieren vult hij zijn menu overigens probleemloos aan met mestkevers, hagedissen en kleine zangvogels.

In tegenstelling tot veel andere roofvogelsoorten is er bij de torenvalk een duidelijk uiterlijk verschil tussen de geslachten waarneembaar.
Het mannetje, dat iets kleiner is dan het vrouwtje, blinkt uit met een fraaie blauwgrijze kop en een egale grijze staart met een gitzwarte eindband, terwijl zijn rug een warm roodbruine kleur met kleine donkere vlekken vertoont.
Het vrouwtje daarentegen is matter van kleur en draagt een volledig rosbruin, dwarsgestreept verenkleed dat doorloopt over de staart.

Dit uiterlijk schenkt haar een uitstekende schutkleur wanneer zij op de eieren zit.
Op het gebied van voortplanting blinkt de torenvalk uit in hergebruik, omdat hij zelf nooit een nest bouwt.
In plaats daarvan neemt hij zijn intrek in verlaten, grote takkennesten van zwarte kraaien en eksters, of hij kiest voor de speciaal ontworpen, halfopen nestkasten die door vogelwerkgroepen hoog aan gevels, boomstammen of palen worden gemonteerd.

De geschiedenis van de torenvalk is nauw verweven met de mens en kent een aantal fascinerende verhalen.
Zijn Nederlandse naam dankt de vogel aan het feit dat hij in vroeger tijden in vrijwel elke open kerktoren, abdij of belfort te vinden was.
Historisch gezien werden torenvalken met open armen ontvangen door pastoors en kloosterlingen.
De vogels fungeerden namelijk als gratis en uiterst effectieve bewakers van de graanvoorraden die in de kerken werden opgeslagen, door de aanwezige muizen en ratten kort te houden.

In de loop van de twintigste eeuw voltrok zich echter een stille ramp voor de vogel.
Om de overlast en de vervuiling door stadsduiven tegen te gaan, werden de meeste kerktorens en galmgaten in heel Vlaanderen hermetisch afgesloten met fijnmazige roosters en netten.
Hierdoor verloor de torenvalk in één klap zijn historische en veilige broedplaatsen, wat leidde tot een sterke achteruitgang van de soort in de dorpskernen.

Het middeleeuwse verleden van de vogel toont bovendien een opmerkelijke en strikte maatschappelijke hiërarchie.
In die tijd was de jacht met getrainde roofvogels een voorrechtssport die uitsluitend aan de adel was voorbehouden.
Volgens de strenge wetten van de standenmaatschappij bepaalde je rang in de samenleving exact met welke vogel je mocht jagen.
Waar een keizer met een arend joeg, een koning met een giervalk en een edelman met een slechtvalk, was de torenvalk de enige roofvogel die wettelijk was toegestaan voor de laagste klasse van de bevolking, zoals de boerenknechten, lijfeigenen en arme landarbeiders.

Omdat de torenvalk voornamelijk op muizen en insecten jaagt, was hij voor de rijke adel onbruikbaar voor de jacht op groter wild zoals hazen of patrijzen.
Het gewone volk mocht de vogel hierdoor wel houden, waardoor hij op het middeleeuwse platteland de rol kreeg van een vliegende huiskat die de boerderijen en graanschuren muisvrij hield.
Een minder bekende, maar diep gewortelde anekdote verbindt de torenvalk tevens aan de varkenshoeders in de oude eikenbossen van de Kempen.
Wanneer de hoeders in het najaar hun kuddes het bos in dreven voor de eikels, schudden zij de boomtakken wild door elkaar, wat onbedoeld grote zwermen insecten en verschrikte bosmuizen blootlegde.

De torenvalken leerden al snel om de varkenshoeders te volgen en boven hun hoofden te bidden om de vluchtende prooien in de omgewoelde aarde feilloos te grijpen, waardoor er een unieke samenwerking tussen mens, vee en roofvogel ontstond.
In het oude Europese volksgeloof werd de torenvalk eveneens met gemengde gevoelens bekeken.
Door zijn constante aanwezigheid rondom heilige gebouwen werd hij enerzijds beschouwd als een hemelse wachter die het kwaad en de boze geesten buiten de kerkdeuren hield.

Anderzijds wekte zijn biddende houding in de lucht diep ontzag en lokaal bijgeloof op.
In bepaalde landelijke streken geloofde men dat wanneer een torenvalk langdurig boven het dak van een specifieke hoeve bleef bidden, dit een onmiskenbaar voorteken was van naderend noodweer, zware storm of blikseminslag.
Om die reden werd hij in de volksmond ook wel de windwreker of de windbode genoemd, omdat hij met zijn snavel recht in de tegenwind lijkt te leunen tijdens het vliegen op de plaats.
Ook hedendaagse vogelringers en natuuronderzoekers delen vermakelijke anekdotes over het karakter van deze vogel.

Torenvalken staan erom bekend dat ze bijzonder brutaal en vindingrijk uit de hoek kunnen komen.
Wanneer vrijwilligers in het voorjaar de jonge valken in de nestkasten willen voorzien van een wetenschappelijke ring, passen de kuikens een slimme verdedigingstechniek toe.
Ze rollen massaal op hun rug en houden zich bewegingsloos alsof ze dood zijn, om vervolgens vlijmscherp uit te halen met hun klauwen zodra de onderzoeker even niet oplet.
Daarnaast bezitten torenvalken een unieke vorm van voorraadbeheer.
Bij een tijdelijk overschot aan veldmuizen consumeren ze deze niet meteen, maar verstoppen ze de dode prooien strategisch in dichte graspolletjes of boomholten voor slechtere tijden.
Dit gedrag leidt in de natuur regelmatig tot grappige taferelen, waarbij grotere roofvogels zoals buizerds of kraaien de verstopte voorraden proberen te stelen, waarna de veel kleinere torenvalk met felle, luidruchtige duikvluchten zijn eigendom probeert te verdedigen.

De bekendheid van deze roofvogel reikt vandaag de dag echter veel verder dan de geschiedenisboeken en de documentaires op televisieschermen alleen.
De naam is in Vlaanderen ook onlosmakelijk verbonden met actieve natuurbescherming op het terrein.
Binnen Natuurpunt, de grootste Vlaamse natuurbehoudsorganisatie, bestaat er bijvoorbeeld een uiterst actieve regionale afdeling in West-Vlaanderen die zich expliciet naar deze vogel heeft vernoemd en de regio rond Tielt en Meulebeke beheert.
Maar ook dichter bij huis, onder de vleugels van de regionale vereniging GroenRand in de Voorkempen, zetten enthousiaste vrijwilligers zich dagelijks in voor het behoud van deze soort.

Door het openstellen van het educatieve project van A tot Z wil GroenRand bovendien meer maatschappelijk draagvlak creëren voor het verbinden van versnipperde natuurgebieden via groene ecologische gangen.
Door het beschermen van open meersen, het ijveren voor een ecologisch en gefaseerd bermbeheer en het systematisch ophangen van stevige nestkasten aan oude schuren of op hoge palen, blijft de torenvalk een vertrouwde verschijning in onze regio.
Hierdoor fungeert de torenvalk in heel het Vlaamse landschap niet alleen als een ecologisch onmisbare jager binnen ons ecosysteem, maar ook dankzij de fotoreportages van Frank Vermeiren als een prachtig historisch uithangbord voor de lokale biodiversiteit en de gemeenschappelijke natuurbeleving.