Het Vlaamse natuurbeleid: waarom de bouw van wildtunnels en ecoducten tot stilstand komt
In Vlaanderen is de open ruimte heel erg versnipperd.
Wilde dieren die zich willen verplaatsen, komen gemiddeld om de driehonderd meter een gevaarlijke weg tegen.
Elk jaar sterft er een aanzienlijk aantal dieren onder de wielen van het verkeer.
Om die versnippering te stoppen, startte de Vlaamse overheid in 2020 met een speciaal plan: het Vlaams Actieprogramma Ecologische Ontsnippering, oftewel VAPEO. Het doel was mooi: grote overheidsdiensten — zoals Wegen en Verkeer, Natuur en Bos, het Departement Omgeving en het onderzoeksinstituut INBO — moesten gaan samenwerken. Met natuurbruggen, ecoducten en wildtunnels zouden we natuurgebieden eindelijk weer veilig met elkaar verbinden.
Nu de tweede programmafase voor de periode 2025–2030 start, is er echter een grote discussie ontstaan over de financiën. Natuurvereniging GroenRand, die dit jaar haar tienjarige bestaan viert, waarschuwt dat de plannen door een gebrek aan budget dreigen stil te vallen.
De bevoegde minister verdedigt zijn keuzes.
Wilde dieren die zich willen verplaatsen, komen gemiddeld om de driehonderd meter een gevaarlijke weg tegen.
Elk jaar sterft er een aanzienlijk aantal dieren onder de wielen van het verkeer.
Om die versnippering te stoppen, startte de Vlaamse overheid in 2020 met een speciaal plan: het Vlaams Actieprogramma Ecologische Ontsnippering, oftewel VAPEO. Het doel was mooi: grote overheidsdiensten — zoals Wegen en Verkeer, Natuur en Bos, het Departement Omgeving en het onderzoeksinstituut INBO — moesten gaan samenwerken. Met natuurbruggen, ecoducten en wildtunnels zouden we natuurgebieden eindelijk weer veilig met elkaar verbinden.
Nu de tweede programmafase voor de periode 2025–2030 start, is er echter een grote discussie ontstaan over de financiën. Natuurvereniging GroenRand, die dit jaar haar tienjarige bestaan viert, waarschuwt dat de plannen door een gebrek aan budget dreigen stil te vallen.
De bevoegde minister verdedigt zijn keuzes.
Geen extra middelen in de aangepaste begroting
De Vlaamse Regering heeft de begrotingsaanpassing principieel goedgekeurd op vrijdag 15 mei 2026, waarna de definitieve goedkeuring volgde op vrijdag 29 mei 2026.
Uit de officiële cijfers van het Vlaams Parlement blijkt dat er voor de komende jaren geen extra budget is vrijgemaakt voor de aanleg van natuurverbindingen.
Door algemene besparingen bij het Departement Omgeving is er momenteel geen centraal budget voor de uitvoering van het VAPEO-plan.
Dit is een groot verschil met de vorige regeerperiode, toen er nog vijftig miljoen euro aan Europese herstelmiddelen rechtstreeks werd toegekend aan dringende projecten.
Uit de officiële cijfers van het Vlaams Parlement blijkt dat er voor de komende jaren geen extra budget is vrijgemaakt voor de aanleg van natuurverbindingen.
Door algemene besparingen bij het Departement Omgeving is er momenteel geen centraal budget voor de uitvoering van het VAPEO-plan.
Dit is een groot verschil met de vorige regeerperiode, toen er nog vijftig miljoen euro aan Europese herstelmiddelen rechtstreeks werd toegekend aan dringende projecten.
Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns verdedigt deze keuze in het parlement. Hij verklaart dat hij door de moeilijke financiële situatie nu voorrang moet geven aan waterveiligheid van Vlaanderen en de strijd tegen droogte.
De minister wijst erop dat het centrale budget voor de natuurverbindingen voorlopig is teruggebracht naar een basisfinanciering van één miljoen euro.
Hij stelt dat de verantwoordelijkheid voor deze maatregelen de komende jaren gedeeld moet worden met het Departement Mobiliteit van de overheid.
De één miljoen euro gaat naar de absolute basis om het project in leven te houden. Hiermee betaalt het Departement Omgeving de coördinerende ambtenaren, technische voorstudies naar knelpunten en het broodnodige onderhoud van bestaande verbindingen.
De minister wijst erop dat het centrale budget voor de natuurverbindingen voorlopig is teruggebracht naar een basisfinanciering van één miljoen euro.
Hij stelt dat de verantwoordelijkheid voor deze maatregelen de komende jaren gedeeld moet worden met het Departement Mobiliteit van de overheid.
De één miljoen euro gaat naar de absolute basis om het project in leven te houden. Hiermee betaalt het Departement Omgeving de coördinerende ambtenaren, technische voorstudies naar knelpunten en het broodnodige onderhoud van bestaande verbindingen.
Critici en natuurorganisaties merken herhaaldelijk op dat ook de algemene budgetten voor water zijn gedaald in vergelijking met eerdere regeerperiodes. De zestig miljoen euro die minister Brouns aankondigt voor de zogeheten Lokale Blue Deals, wordt door experts gezien als onderdeel van een bredere besparingsronde op het centrale waterbeleid en groot natuurherstel.
De discussie over de taken: een juridische en politieke paradox uitgebreid verklaard
De uitspraak van de minister dat de taak gedeeld moet worden met het Departement Mobiliteit legt een diepe en fundamentele discussie bloot over de manier waarop de overheid gemaakte afspraken nakomt. Er is in Vlaanderen historisch altijd een strikt wettelijk en financieel onderscheid geweest tussen twee situaties:
- Bij nieuwe wegen: Als de overheid een nieuwe weg aanlegt of een heel groot kruispunt volledig vernieuwt, is het Departement Mobiliteit (met het Agentschap Wegen en Verkeer, oftewel AWV) wettelijk verplicht om direct wildtunnels of ecoducten mee te bouwen. Dit wordt besloten op basis van een verplicht Milieueffectrapport en wordt volledig betaald met het normale infrastructuurbudget voor de wegenbouw. Het VAPEO-natuurplan heeft hier nooit iets mee te maken gehad.
- Bij bestaande wegen: Het VAPEO-programma werd in 2020 juist specifiek opgericht omdat AWV binnen haar reguliere werking en normale onderhoudsgeld op bestaande, historische wegen geen budgetten vrijmaakt voor ecologische correcties. Om te voorkomen dat gevaarlijke knelpunten decennialang bleven liggen, werd er in 2020 een bindend protocolakkoord getekend. De afspraak was helder: het Departement Omgeving levert via VAPEO de centrale projectfinanciering en de ecologische data, en AWV voert de bouw op haar wegen technisch uit als bouwheer.
Nu het Departement Omgeving herinnert aan haar centrale budget en dit heeft verlaagd naar één miljoen euro, trekt het zich feitelijk terug uit dit akkoord. De minister gebruikt die algemene regel (AWV beheert de wegen) om te verhullen dat Omgeving stopt met betalen. Hij past de regels die gelden voor nieuwe wegen (waar Mobiliteit zelf alles betaalt) onterecht toe op bestaande wegen.
Dit doorschuiven naar de normale werking van AWV betekent in de praktijk een de facto stopzetting van de projecten op oude wegen. AWV kampt immers met aanzienlijke historische achterstanden voor het gewone onderhoud van wegen, fietspaden, bruggen en tunnels. Binnen die beschikbare budgetten gaan de sommen altijd prioritair naar asfalt en acute verkeersveiligheid. Zonder de trekkende, centrale projectfinanciering en cofinanciering vanuit de VAPEO-pot van Omgeving is er bij AWV simpelweg geen budgettaire ruimte voor secundaire ecologische maatregelen. De opmerking van de minister klopt dus wel volgens de droge letter van de wet, omdat AWV de wegen beheert, maar omzeilt de specifieke VAPEO-afspraken over wie de middelen moet voorzien. Het gevolg is dat de financiering voor bestaande knelpunten volledig wegvalt en projecten op het terrein volledig blokkeren.
Parlementsleden stellen vragen over de stilvallende projecten
Toen het VAPEO-plan begon, was er een prioritaire lijst van vijftien heel gevaarlijke plekken op de Vlaamse wegen.
Tien van die projecten zijn inmiddels afgemaakt, maar voor de overige projecten is er nu geen specifiek budget meer gereserveerd.
Zonder de trekkende centrale financiering blijven deze projecten op de lange baan geschoven, waardoor de gevaarlijke barrières voor de dieren gewoon blijven bestaan.
Tien van die projecten zijn inmiddels afgemaakt, maar voor de overige projecten is er nu geen specifiek budget meer gereserveerd.
Zonder de trekkende centrale financiering blijven deze projecten op de lange baan geschoven, waardoor de gevaarlijke barrières voor de dieren gewoon blijven bestaan.
Tijdens de bespreking van de begroting kreeg de minister hier dan ook veel vragen over van een grote groep parlementsleden, die informatie en cijfers hadden gekregen van denktank GroenRand.
Zij maken zich grote zorgen over deze stilstand:
Zij maken zich grote zorgen over deze stilstand:
- Lydia Peeters vroeg de minister om uitleg omdat het centrale natuurfonds is gekrompen tot ongeveer één miljoen euro.
Ze waarschuwde dat kant-en-klare plannen van wegenbouwers nu in de vuilnisbak verdwijnen omdat er geen budget voor is. - Mieke Schauvliege had felle kritiek op het feit dat het budget vanuit Omgeving tot 2030 zo goed als op nul staat.
Ze vroeg specifiek waarom de beloofde wildhekken langs de grote Noord-Zuidverbinding (N74) er nog niet zijn. - Sanne Van Looy benadrukte de dringende noodzaak om de Noorderkempen aan te pakken.
Ze vroeg om goede begeleiding om de natuurgebieden van het Groot en Klein Schietveld veilig met elkaar te verbinden. - Bieke Verlinden waarschuwde dat de oplossing voor lokale gevaarlijke plekken dreigt te verdrinken in reusachtige, langdurige projecten zoals 'De Nieuwe Rand'.
Ze verwees naar een onderzoek van onderzoeksbureau BUUR (Sweco) en Hesselteer voor de Antwerpse oostrand.
Dat onderzoek toont aan dat de belangrijke groene strook tussen het Groot en Klein Schietveld alleen hersteld kan worden ter hoogte van de Essensteenweg in Brasschaat via een slim grondbeleid.
Verlinden wees erop dat cruciale gronden in deze flessenhals momenteel als bouwgrond te koop staan op de privémarkt.
Als de overheid niet snel ingrijpt met budget, worden er villa's gebouwd en is de kans om de natuur daar te verbinden voorgoed voorbij. - Mien Van Olmen vroeg de minister om de vinger aan de pols te houden bij de problemen in de Kempen. Samen met andere Antwerpse collega's vroeg ze dat de overheid helpt als onafhankelijke bemiddelaar om lokale ruzies over het gebruik van de grond op te lossen.
Waarom water en natuurverbindingen elkaar nodig hebben
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de aanleg van wildtunnels en een goed waterbeleid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Natuurlijke wegen voor dieren lopen in Vlaanderen heel vaak via beekvalleien en natte natuurgebieden.
Als de overheid via het waterbeleid wel die beken herstelt, maar er geen budget is voor speciale diervriendelijke duikers of tunnels onder de wegen, lopen die natuurlijke wegen simpelweg dood op drukke gewestwegen.
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de aanleg van wildtunnels en een goed waterbeleid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Natuurlijke wegen voor dieren lopen in Vlaanderen heel vaak via beekvalleien en natte natuurgebieden.
Als de overheid via het waterbeleid wel die beken herstelt, maar er geen budget is voor speciale diervriendelijke duikers of tunnels onder de wegen, lopen die natuurlijke wegen simpelweg dood op drukke gewestwegen.
Natuurexperts benadrukken hierbij dat ecoducten en ecotunnels belangrijk zijn voor de biodiversiteit.
Ze voorkomen verkeersslachtoffers, maar ze houden ook migratieroutes open voor grotere dieren.
Bovendien zorgen ze ervoor dat geïsoleerde populaties weer met elkaar in contact komen.
Dit is noodzakelijk om inteelt tegen te gaan en de genenpool gezond te houden.
Ze voorkomen verkeersslachtoffers, maar ze houden ook migratieroutes open voor grotere dieren.
Bovendien zorgen ze ervoor dat geïsoleerde populaties weer met elkaar in contact komen.
Dit is noodzakelijk om inteelt tegen te gaan en de genenpool gezond te houden.
Daarnaast is er voor een gezonde bodem die goed water vasthoudt (een sponsbodem) een groot en aaneengesloten natuurgebied nodig.
Kleine, losse stukjes natuur drogen door hun randen veel sneller uit en verliezen hun werking.
Tot slot zijn deze verbonden zones heel belangrijk als vluchtroute voor dieren wanneer het erg warm of droog is door de klimaatverandering.
Het herstel van het water mist dus zijn doel als de dieren onderweg worden doodgereden of vastraken in een afgesloten stuk landschap.
Andere aanpak in Nederland
Vlaanderen en Nederland zijn heel druk bevolkt en hebben veel wegen.
Toch is de aanpak in Nederland totaal anders.
Via een groot vijftienjarig programma heeft Nederland bijna alle 178 grote gevaarlijke plekken opgelost.
Er zijn inmiddels meer dan 550 maatregelen genomen.
Denk hierbij aan grote ecoducten, dassentunnels en geleidingswanden. Hierdoor is natuurverbinding bij onze noorderburen al heel lang een vast onderdeel van de ruimtelijke ordening.
Het Vlaamse VAPEO-programma is daarentegen pas in 2020 gestart.
Dit plan kent nu al een grote vertraging.
Kleine, losse stukjes natuur drogen door hun randen veel sneller uit en verliezen hun werking.
Tot slot zijn deze verbonden zones heel belangrijk als vluchtroute voor dieren wanneer het erg warm of droog is door de klimaatverandering.
Het herstel van het water mist dus zijn doel als de dieren onderweg worden doodgereden of vastraken in een afgesloten stuk landschap.
Andere aanpak in Nederland
Vlaanderen en Nederland zijn heel druk bevolkt en hebben veel wegen.
Toch is de aanpak in Nederland totaal anders.
Via een groot vijftienjarig programma heeft Nederland bijna alle 178 grote gevaarlijke plekken opgelost.
Er zijn inmiddels meer dan 550 maatregelen genomen.
Denk hierbij aan grote ecoducten, dassentunnels en geleidingswanden. Hierdoor is natuurverbinding bij onze noorderburen al heel lang een vast onderdeel van de ruimtelijke ordening.
Het Vlaamse VAPEO-programma is daarentegen pas in 2020 gestart.
Dit plan kent nu al een grote vertraging.
Praten over natuur versus de realiteit
De overheid heeft de afgelopen jaren veel gecommuniceerd over het belang van natuurverbindingen.
Denk aan campagnes zoals "Van Dier naar Daar", of het speciale Suske en Wiske-stripboek "De beestige brug" dat aan het grote publiek uitlegde waarom ecoducten en ecotunnels nodig zijn.
Hoewel iedereen het er nu wel over eens is dat deze verbindingen nodig zijn, blijft die echte uitvoering op het terrein afhankelijk van overheidsmiddelen.
Natuurverenigingen beheren wel stukken grond en geven advies, maar ze kunnen zelf geen miljoenenprojecten zoals ecoducten betalen.
Denk aan campagnes zoals "Van Dier naar Daar", of het speciale Suske en Wiske-stripboek "De beestige brug" dat aan het grote publiek uitlegde waarom ecoducten en ecotunnels nodig zijn.
Hoewel iedereen het er nu wel over eens is dat deze verbindingen nodig zijn, blijft die echte uitvoering op het terrein afhankelijk van overheidsmiddelen.
Natuurverenigingen beheren wel stukken grond en geven advies, maar ze kunnen zelf geen miljoenenprojecten zoals ecoducten betalen.
Binnen dit debat kijkt GroenRand naar het grotere geheel.
Zij zien het landschap als één samenhangend systeem waarin natuur, landbouw, erfgoed, toerisme en de strijd tegen de klimaatverandering elkaar kunnen helpen.
Deze visie sluit aan bij de oprichting van Landschapsparken en Nationale Parken, een beleid dat breed wordt gesteund in de sector.
Binnen zulke parken werken boeren, grondeigenaars en gemeenten samen aan gedeelde doelen.
Naast grote ecoducten zijn daarbij ook kleine elementen belangrijk, zoals het aanplanten van bomenrijen, houtkanten, poelen en heggen om leefgebieden met elkaar te verbinden.
Zij zien het landschap als één samenhangend systeem waarin natuur, landbouw, erfgoed, toerisme en de strijd tegen de klimaatverandering elkaar kunnen helpen.
Deze visie sluit aan bij de oprichting van Landschapsparken en Nationale Parken, een beleid dat breed wordt gesteund in de sector.
Binnen zulke parken werken boeren, grondeigenaars en gemeenten samen aan gedeelde doelen.
Naast grote ecoducten zijn daarbij ook kleine elementen belangrijk, zoals het aanplanten van bomenrijen, houtkanten, poelen en heggen om leefgebieden met elkaar te verbinden.
Voorbeeld: Het Soortenbeschermingsprogramma voor de otter
De gevolgen van de budgettaire keuzes zijn heel duidelijk te zien bij de bescherming van de Europese otter rond de Antitankgracht in de Voorkempen.
Dit dossier dient als hét grote voorbeeld om te laten zien waar het beleid fout loopt.
Het herstelbeleid voor de otter is belangrijk, omdat er in heel Vlaanderen naar schatting nog maar een zeer beperkt aantal otters leeft.
Dit dossier dient als hét grote voorbeeld om te laten zien waar het beleid fout loopt.
Het herstelbeleid voor de otter is belangrijk, omdat er in heel Vlaanderen naar schatting nog maar een zeer beperkt aantal otters leeft.
De Antitankgracht is een oude militaire verdedigingslinie in de provincie Antwerpen. Vandaag de dag is deze 33 kilometer lange gracht een cruciale natuurlijke noord-zuidverbinding tussen de otterpopulaties in Vlaanderen en Nederland.
Omdat de otter een zogeheten 'paraplusoort' is, helpt de bescherming van zijn leefgebied automatisch ook heel veel andere lokale soorten, zoals zeldzame vissen, libellen en moerasvogels.
Omdat de otter een zogeheten 'paraplusoort' is, helpt de bescherming van zijn leefgebied automatisch ook heel veel andere lokale soorten, zoals zeldzame vissen, libellen en moerasvogels.
Het officiële programma richt zich in Vlaanderen op drie belangrijkste gebieden waar de otter recent is gezien:
- De Antitankgracht, als groene en blauwe verbindingszone in de Antwerpse Kempen.
- De Scheldevallei, het belangrijkste gebied en momenteel een kernregio waar bewijzen zijn van succesvolle voortplanting.
- De Maasvallei op de grens met Limburg, die dient als internationale route naar grotere groepen otters in Nederland en Duitsland.
Binnen deze drie zones wil de overheid gevaarlijke plekken opheffen door faunapassages en natuurvriendelijke oevers aan te leggen.
In de regio van de Antitankgracht is daarvoor het 'Plan Cornelis' gemaakt, vernoemd naar otterspecialist Michiel Cornelis.
Dit plan brengt zes grote gewestwegen in kaart die de Antitankgracht kruisen en waar het risico op verkeersslachtoffers hoog is: de N111, N11, N122, N1, N115 en N12.
Dit plan brengt zes grote gewestwegen in kaart die de Antitankgracht kruisen en waar het risico op verkeersslachtoffers hoog is: de N111, N11, N122, N1, N115 en N12.
Een technisch onderzoek voor de gevaarlijke plek op de N12 (de Turnhoutsebaan in Schilde) laat zien dat de bouw van ecoduikers en looptunnels onder de bruggen perfect mogelijk is.
De plannen liggen klaar, maar omdat het VAPEO-fonds is gekrompen, is er geen budget om ze daadwerkelijk te bouwen.
De plannen liggen klaar, maar omdat het VAPEO-fonds is gekrompen, is er geen budget om ze daadwerkelijk te bouwen.
In een officieel schriftelijk antwoord op een parlementaire vraag van Mieke Schauvliege over de Turnhoutsebaan bevestigde de minister dat de overheid de bouw van deze dierentunnels uitsluitend koppelt aan grote wegenwerken die al gepland stonden.
Dit beleid berust echter op een administratieve misrekening. De geplande wegenwerken liggen de komende jaren namelijk vooral rond de dorpskern van Schilde-Centrum. De werkelijke, levensgevaarlijke knelpunten bevinden zich kilometers verderop, exact op de locaties waar de Antitankgracht de gewestwegen kruist.
Door halsstarrig vast te houden aan deze bureaucratische koppeling, investeert de overheid niet op de plekken waar de nood voor de otter het hoogst is.
De dodelijke barrières op de werkelijke oversteekplaatsen blijven hierdoor gewoon bestaan.
Dit beleid berust echter op een administratieve misrekening. De geplande wegenwerken liggen de komende jaren namelijk vooral rond de dorpskern van Schilde-Centrum. De werkelijke, levensgevaarlijke knelpunten bevinden zich kilometers verderop, exact op de locaties waar de Antitankgracht de gewestwegen kruist.
Door halsstarrig vast te houden aan deze bureaucratische koppeling, investeert de overheid niet op de plekken waar de nood voor de otter het hoogst is.
De dodelijke barrières op de werkelijke oversteekplaatsen blijven hierdoor gewoon bestaan.
Europese wetten en zware boetes
De overheid zal uiteindelijk budget moeten vrijmaken, want de Europese wetgeving stelt duidelijke eisen.
De Europese Natuurherstelwet verplicht alle lidstaten om te zorgen voor het herstel van beschadigde natuur op het land. Het Belgische Natuurherstelplan moet hiervoor bij de Europese Commissie worden ingediend, en een goede verbinding tussen natuurgebieden is daarin een belangrijke parameter.
De Europese Natuurherstelwet verplicht alle lidstaten om te zorgen voor het herstel van beschadigde natuur op het land. Het Belgische Natuurherstelplan moet hiervoor bij de Europese Commissie worden ingediend, en een goede verbinding tussen natuurgebieden is daarin een belangrijke parameter.
Gastlanden zijn volgens de Europese Habitatrichtlijn verplicht om te zorgen voor een gunstige leefsituatie voor beschermde dieren zoals de otter en de wolf.
Als Vlaanderen door besparingen wildhekken en dierentunnels schrapt, waardoor deze beschermde diersoorten risico lopen, kan dit leiden tot formele inbreukprocedures en financiële sancties wegens het niet-nakomen van de natuurdoelen.
Als Vlaanderen door besparingen wildhekken en dierentunnels schrapt, waardoor deze beschermde diersoorten risico lopen, kan dit leiden tot formele inbreukprocedures en financiële sancties wegens het niet-nakomen van de natuurdoelen.
