De Ekster in de Voorkempen: Een Kleurrijk Intellectueel door de lens van Frank Vermeiren

De Ekster in de Voorkempen: een kleurrijke intellectueel gezien door de lens van Frank Vermeiren

Frank Vermeiren vertelt ons in deze reeks van a tot z alles over de vogels die onze regio rijk is.

We zijn inmiddels aanbeland bij de letter ‘e’ van ekster, een vogel die Frank als fotograaf vaak in het vizier krijgt tijdens zijn tochten door de Voorkempen.
Wanneer GroenRand- fotograaf Frank Vermeiren langs de oevers van de Antitankgracht wandelt, de rugzak zwaar van de cameralenzen, is de ekster een van zijn meest dankbare onderwerpen.
Van een afstand lijkt deze vogel een simpele zwart-witte verschijning, een contrastrijke vlek tegen de vaak grijze lucht van de Voorkempen.
Maar zodra Frank de vogel in zijn vizier krijgt en de vroege ochtendzon door de takken breekt, spat het kleurenspectrum uiteen.

Het zwart is namelijk geen zwart.
Het blijkt een diep, metallic palet van iriserend blauw, smaragdgroen en koninklijk paars dat bij elke beweging anders schittert.
De witte buik, de heldere schoudervlekken en de handvleugels die in de vlucht bijna geheel wit oplichten, vormen een scherp contrast met de stevige donkere snavel en poten.
Het is een magnifieke vogel, een vliegende edelsteen die in onze regio helaas vaak met een scheef oog wordt bekeken.
De ekster heeft zijn imago simpelweg niet mee: van brutale pestkop over meesterlijke dief tot meedogenloze kuikenkiller.
Je zou hem voor minder naar het verste hoekje van de speelplaats drummen, tenzij je je focust op wat deze vogel écht in zijn mars heeft.

De ekster valt op, is vaak rumoerig en onmiskenbaar aanwezig met zijn lange staart.
Hij durft inderdaad wel eens een eitje of een jong vogeltje mee te pikken wanneer de gelegenheid zich voordoet.
Vooral in het broedseizoen, wanneer de eksters zelf jongen hebben, wordt hun menu aangevuld met eitjes van andere vogels en soms jonge vogels.
Maar dat doen heel wat andere soorten ook, alleen doen zij het stiekem of diep in de nacht.

De ekster is een vogel van de dag, een opportunist die leeft in het volle licht.
Bovendien is hij een onmisbare bondgenoot voor wie de natuur met een open blik bekijkt.
Het grootste deel van zijn menu bestaat uit emelten, kevers en regenwormen.
Frank ziet ze tijdens zijn tochten regelmatig op de rug van een koe of een schaap zitten om parasieten van de huid te pikken.
In onze moderne wereld heeft de ekster zich bovendien ontpopt tot een slimme opruimer.

Paartjes zoeken in de vroege ochtend langs de wegen naar nachtelijke verkeersslachtoffers voordat deze gaan rotten.
Ze ruimen de kadavers op waar wij liever niet naar kijken en profiteren van het menselijk afval.
Wat de ekster écht fascinerend maakt, is zijn sociale intelligentie en levenswijze.
Tot hun derde levensjaar leven jonge eksters in zogenaamde jeugdbendes.
In deze groepen doen ze de broodnodige ervaring op die een ekster nodig heeft om later succesvol jongen groot te kunnen brengen.

Het is een leerfase vol spel, sociale hiërarchie en het aanleren van overlevingstechnieken.
Pas na deze jaren zoeken ze een eigen territorium in open gebieden met verspreid staande bomen.
Hoewel eksters meestal monogaam zijn en elkaar een leven lang trouw blijven, verloopt het leven niet altijd zonder drama.
Er wordt wel eens een vreemd vrouwtje het hof gemaakt, wat onvermijdelijk leidt tot agressieve confrontaties wanneer de huidige partner dit merkt.

Ook op architecturaal vlak dwingt de vogel enorm veel respect af.
Rond april begint het broedseizoen, al start de eileg soms al eind maart tot in juni.
De ekster bouwt zijn nest meestal in de vork van een tak van een hoge boom.
Deze nesten zijn groot en de takken worden versterkt met aarde en klei.
De binnenkant van de kom wordt gevoerd met dunne wortels voor het comfort van de jongen.
Uniek is dat het nest bijna altijd van boven overdekt is met een koepel van takken tegen predatoren.
Bovendien heeft het nest een slim verborgen ingang om de veiligheid te garanderen.
Vaak bouwt een koppel zelfs meerdere nesten, waarbij er slechts één daadwerkelijk wordt bewoond.
In de kom liggen meestal vijf tot zeven eieren die na een broedduur van 17 tot 24 dagen uitkomen.
De jongen zitten 22 tot 30 dagen op het nest en blijven na het uitvliegen nog ongeveer zes weken in de buurt van de ouders.

Behalve een bouwheer is de ekster een van de meest intelligente vogels ter wereld.
Hij is een van de weinige dieren die de spiegeltest doorstaan en zichzelf herkennen.
Die slimheid gaat gepaard met een onverzadigbare nieuwsgierigheid naar alles wat er anders uitziet.
Dit gedrag verklaart waarom ze glimmende voorwerpen onderzoeken en eventueel begraven onder bladeren voor later gebruik.
Hoewel de volksmond spreekt van gestolen sieraden en theelepeltjes, zijn deze schatten nog nooit in een nest teruggevonden.

Ze inspecteren een glimmend object simpelweg in de hoop dat het een lekkere hap is.
Sinds enkele decennia houdt de ekster zich graag op in de nabijheid van mensen in tuinen en stadsparken.
Ze profiteren enorm van het extra voedselaanbod zoals patat en broodresten langs schoolroutes.
Ze eten werkelijk alles wat ze te pakken krijgen, van hagedissen en muizen tot bessen en zaden.
Hun foerageertechniek op de grond is uniek.

Ze maken snelle sprongen opzij om hun prooi te verrassen.
De ekster is bovendien een echte standvogel die trouw blijft aan zijn regio.
Uit ringonderzoek blijkt dat ze zelden verder dan 30 kilometer van hun geboorteplek wegtrekken.
Alleen eksters uit het uiterste noorden van Europa trekken zuidelijker als de winterse omstandigheden dat noodzakelijk maken.
Wil je voorkomen dat ze je voedertafel overnemen, bied dan op verschillende plekken wat lekkers aan.
Zo krijg je de kans om deze stoere overlever van dichtbij te leren kennen zonder dat anderen de dupe worden.
Laat de volgende keer dat je een ekster ziet alle vooroordelen varen en observeer hem met een open blik.
Zie de schittering op zijn vleugels en besef dat deze mooie vogel echt een plekje in onze prachtige Voorkempen verdient.

François Eennaes en de roodborsttapuit op het Kleine Schietveld

François Eennaes en de roodborsttapuit op het Klein Schietveld

François Eennaes

De zon staat laag boven het Klein Schietveld in Brasschaat, een uitgestrekt militair domein waar de natuur nog haar eigen wetten dicteert en de menselijke aanwezigheid slechts een voetnoot lijkt in de cycli van het landschap.
Het gouden strijklicht werpt lange, grillige schaduwen over de heidepollen en de verspreide vliegdennen die als eenzame wachters over het terrein verspreid staan.
Te midden van deze serene rust houdt François Eennaes halt om de horizon af te speuren naar de bewoners van deze ruige vlakte.

François Eennaes werkt nauw samen met de natuurvereniging GroenRand. GroenRand streeft naar een aaneengesloten natuurgebied om de versnippering tussen het Groot en Klein Schietveld definitief te stoppen.
De Schietvelden zijn nabij elkaar gelegen maar worden momenteel van elkaar gescheiden door dwarsende verkeersinfrastructuren zoals de Essensteenweg en de Bredabaan.
Nochtans behoren de Schietvelden beide tot het Natura 2000-netwerk en bevatten ze beide zeer zeldzame habitats die cruciaal zijn voor de instandhoudingsdoelstellingen van diverse soorten.
De potentiële meerwaarde van een verbinding tussen beide gebieden is bijgevolg groot.
Door deze gebieden fysiek met elkaar te verbinden ontstaat er samen met de Kalmthoutse Heide één groot en robuust natuurmassief van duizenden hectaren dat veel beter bestand is tegen de gevolgen van klimaatverandering zoals hitte en droogte.

Dit is cruciaal voor de biodiversiteit omdat het een noodzakelijke genetische uitwisseling tussen populaties mogelijk maakt.
Verschillende diersoorten kunnen zich zo ongehinderd verplaatsen tussen de verschillende ven- en heidegebieden en dat voorkomt inteelt.
De verbinding is ook erg belangrijk voor de roodborsttapuit omdat deze vogel specifiek leeft in de open en halfopen heidelandschappen van de Schietvelden.
Een groter en verbonden gebied biedt deze soort meer noodzakelijke overgangszones voor nestgelegenheid en vergroot het oppervlak aan kwaliteitsvol jachtgebied voor insecten.
De verbinding koppelt bovendien de drie grote kernen aan elkaar tot een samenhangend netwerk waarin kwetsbare flora en fauna optimaal beschermd worden tegen externe verstoringen.
De prioritaire uitwerking van deze actie is specifiek gekozen omwille van de urgentie.
Uit ontwerpend onderzoek door de bureaus Hesselteer en Omgeving is gebleken dat het tussenliggende gebied onder druk staat van bijkomende bebouwing.
De urgentie van dit project is hoog aangezien experts waarschuwen dat het voortbestaan van zeldzame plant- en diersoorten in gevaar komt als deze versnippering niet snel wordt aangepakt.
Een aantal beschermde soorten binnen de Schietvelden staan daarnaast onder toenemende druk van klimaatverandering waarbij de recente droogte een teken aan de wand is.
Onder de vlag van het project Greenconnect pleit GroenRand daarom voor de dringende aankoop van strategische gronden en de aanleg van ecotunnels om deze vitale verbinding in de groene gordel rond Antwerpen te waarborgen.
Als toegewijde natuurwaarnemer heeft François een geoefend oog ontwikkeld voor de kleinste bewegingen in de vegetatie op dit domein.
Zijn aandacht wordt getrokken door een markant, gedrongen silhouet dat onverstoorbaar op de uiterste top van een braamstruik balanceert.
Het is een mannetje roodborsttapuit (Saxicola rubicola), een kleine zangvogel van ongeveer twaalf tot dertien centimeter die een cruciale en onmisbare schakel vormt in het lokale ecosysteem van de Voorkempen.
Hoewel zijn naam een directe samenvoeging lijkt van een roodborstje en een tapuit, weet François als kenner dat deze vogel nauwer verwant is aan de familie van de vliegenvangers (Muscicapidae).

De wetenschappelijke soortnaam rubicola is een directe verwijzing naar zijn favoriete verblijfplaats en betekent letterlijk ‘bewoner van de braamstruiken’.
Wie door de Voorkempen wandelt, kan deze fiere vogel nauwelijks over het hoofd zien door zijn opvallende gedrag en felle kleuren.
Hij bezit de onvermoeibare gewoonte om steevast op het allerhoogste punt van een struik, een uitgestoken tak of een weidepaaltje te gaan zitten om zijn domein te bewaken.
Vanaf die strategische uitkijkpost overziet hij zijn territorium, dat in dit uitgestrekte gebied doorgaans een oppervlakte beslaat van enkele hectaren.
Zijn territoriumdrift is legendarisch; elke indringer, of het nu een soortgenoot is of een andere kleine zangvogel, wordt met felle vluchten en luidruchtig getik verjaagd.
Het uiterlijk van het mannetje is ronduit spectaculair door de harde visuele contrasten, met een gitzwarte kop die scherp afsteekt tegen de witte halszijden in zijn nek.
Deze witte vlek ligt als een onvolledige ring om zijn hals en valt voor de waarnemer al van grote afstand op tegen de vaak donkere achtergrond van de struwelen.
Zijn borst is feloranje tot rood gekleurd, wat natuurlijk een groot deel van zijn Nederlandse naam verklaart voor iedereen die hem ziet.
Bij het opvliegen toont hij bovendien een opvallende witte stuitvlek die scherp contrasteert met de zwarte staartveren en de donkere rugdelen.
Het vrouwtje is een stuk onopvallender getekend met bruin gestreepte bovendelen over haar hele lichaam, wat een perfecte camouflage biedt.

Deze schutkleur is van levensbelang wanneer ze op haar nest in de dichte begroeiing zit om haar eieren te beschermen tegen predatoren.
Toch bezit ook zij een warme oranje gloed op de borst die haar identiteit verraadt, evenals twee witte vlekken op de bovenvleugel ter herkenning.
De jonge vogels lijken op het gespikkelde vrouwtje maar zijn lichter bruin en nog beter gecamoufluurd tegen de zandige bodem van het Schietveld.
Een opvallend kenmerk van beide geslachten is hun constante en nogal zenuwachtige gedrag, waarbij ze voortdurend met hun korte vleugels en hun staart wippen.
Ze scannen onophoudelijk de omgeving op mogelijk gevaar of een prooi die zich laag in het gras of op de bodem begeeft.
De jachttechniek van deze vogel is zowel efficiënt als fascinerend: vanaf zijn hoge uitkijkpost spiedt hij onafgebroken naar de grond.
Zodra hij een beweging waarneemt van een kever of een rups, duikt hij in een rechte lijn omlaag naar de vegetatie.
Hij verschalkt zijn prooi razendsnel en keert daarna vrijwel direct terug naar een hoge en veilige post om de wacht te hervatten.
Het voedsel bestaat voornamelijk uit insecten zoals langpootmuggen, kevers, rupsen en vlinders, maar ook wormen en spinnen staan op het menu.
Zelfs slakken en soms zaden en bessen worden gegeten, wat hem helpt te overleven in verschillende seizoenen op het domein.
François merkt op dat de vogel vaak meerdere keren per minuut een duikvlucht maakt, wat wijst op een enorme energiebehoefte voor dit actieve vogeltje.
De vogel kent twee verschillende typen zang: een snelle riedel met metaalachtige klanken en een specifieke baltszang met imitaties van andere soorten.

François hoorde tijdens zijn observaties al diverse motieven van andere heidevogels verweven in het lied van de roodborsttapuit.
Toch is het vooral zijn karakteristieke roep die bij wandelaars bekend in de oren klinkt; een geluid dat klinkt als "wiet-tkk-tkk".
Dit laatste deel lijkt op twee kiezeltjes die tegen elkaar tikken, wat hem in het Engels de treffende naam Stonechat heeft opgeleverd.
Dit gedrag maakt hem een dankbaar onderwerp voor de gedetailleerde foto’s en waarnemingen die François Eennaes regelmatig vastlegt.
Zijn rapportages bieden een uniek inzicht in hoe de soort gebruikmaakt van de specifieke vegetatie op dit militaire domein in Brasschaat.
Hij ziet hoe de vogels behendig laveren tussen de struikhei en de dophei, gebruikmakend van elk hoogteverschil in het terrein.

De roodborsttapuit leeft het liefst in overgangszones waar het open veld wordt afgewisseld met dicht struikgewas en heide.
De regio Voorkempen vormt een cruciale overgang tussen de stedelijke rand en de zanderige bodems van de Kempen met zijn uitgestrekte bossen.
Met name in gebieden zoals het Groot Schietveld en het Klein Schietveld is de soort een vaste waarde die elk jaar trouw terugkeert.
De combinatie van open heide en verspreide vliegdennen zorgt daar voor een optimale en rustige broedomgeving weg van de drukte.
Ook de heiderelicten in gemeenten zoals Zoersel en Malle bieden precies de juiste structuur voor het in stand houden van een populatie.
In de valleigebieden van de Kleine Nete en de Aa worden de vogels eveneens regelmatig waargenomen door waakzame lokale kenners.
Zelfs op braakliggende gronden rond Schilde en Wijnegem duikt de vogel tegenwoordig op, mits er voldoende rommelige hoekjes aanwezig zijn.
De aanwezigheid van verspreide braamstruiken is hierbij vaak de doorslaggevende factor voor het succes van een broedpaar.

Het broedseizoen begint al vroeg vanaf de maand maart en de vogels kunnen tot wel drie legsels per seizoen hebben.
Per nest worden telkens vier tot zes eieren gelegd, die uiterst zorgvuldig door het vrouwtje worden bebroed in de dichte struiken.
Het nest zelf is een knap staaltje vlechtwerk van droog gras en mos, uiterst zorgvuldig verborgen op of net boven de grond.
Het wordt vaak verstevigd met haren van wilde dieren of pluizig materiaal van planten om de warmte optimaal vast te houden.
Vaak kiest het paar een plek aan de voet van een doornige struik zoals de brem of de wilde braam voor extra veiligheid tegen vossen.
François heeft vastgesteld dat de vogels op het Klein Schietveld een sterke voorkeur hebben voor deze stekelige natuurlijke forten.
De jongen zitten dertien tot zestien dagen op het nest voordat ze voor het eerst de wijde wereld van de Voorkempen in vliegen.
Gedurende deze tijd worden ze door beide ouders gevoerd met een constante stroom van eiwitrijke insecten en larven.
Daarna zijn ze nog zo'n acht tot veertien dagen afhankelijk van hun ouders voor hun dagelijkse aanvoer van voedsel.
Hoewel de roodborsttapuit vroeger een zeldzame verschijning was, gaat het nu erg goed met de soort en is de populatie sterk toegenomen.
Deze positieve trend is mede te danken aan het behoud van open en halfopen landschappen waar extensief beheer wordt toegepast.
Ze trekken doorgaans vanaf september naar Zuid-Europa of Noord-Afrika, maar bij zachte winters overwinteren er steeds meer exemplaren lokaal.
François ziet dit als een direct gevolg van de veranderende klimatologische omstandigheden die de vogel toelaten hier te blijven.
De aanwezigheid van insecten gedurende de winter, door de hogere gemiddelde temperaturen, speelt hierbij een cruciale rol.
Ook de toename van braakliggende terreinen met overjarige grassen biedt hen voldoende beschutting tijdens de koudste nachten.
Door zijn regelmatige observaties op het Klein Schietveld levert hij waardevolle gegevens aan over het broedsucces en de verspreiding.
Deze informatie is essentieel om de ecologische waarde van de verbindingsgebieden in de gehele regio te versterken en te begrijpen.
Het behoud van ruige wegbermen en onbeheerde greppels speelt een grote rol in de verdere expansie van deze prachtige vogelsoort.
Dergelijke structuren fungeren als ecologische stapstenen waarlangs de vogels nieuwe gebieden in de Voorkempen kunnen koloniseren.
Zolang we de ruige en onbeheerde kantjes van ons landschap koesteren, zal de roodborsttapuit een trotse wachter van onze velden blijven.
De tikkende roep die François op zijn wandelingen vergezelt, is een symbool geworden voor de vitale kracht van de natuur in de Voorkempen.
Elke ontmoeting met deze vogel herinnert hem aan de noodzaak om de laatste wilde plekken in onze omgeving te koesteren.
Met elke nieuwe waarneming groeit de collectieve kennis over hoe we dit kwetsbare maar veerkrachtige ecosysteem kunnen bewaren voor de volgende generaties.
Zo blijft de roodborsttapuit, gezeten op zijn braamstruik, het symbool van een landschap waar rust en wilde natuur nog hand in hand gaan.
De roodborsttapuit herinnert ons eraan dat zelfs in een dichtbevolkte regio als de Voorkempen, de natuur spectaculair kan zijn als we haar de ruimte geven.
François Eennaes blijft daarom onvermoeibaar het veld intrekken, gewapend met verrekijker en notitieboek, om deze gevleugelde juwelen te volgen.
Zijn passie voor de roodborsttapuit weerspiegelt de bredere inzet voor een groenere en meer diverse Voorkempen voor iedereen.

De koning van de Voorkempen: François Eennaes fotografeert de bruine kiekendief

De koning van de Voorkempen: François Eennaes legt de bruine kiekendief vast 

François Eennaes

François Eennaes heeft tijdens een recente wandeling een reeks indrukwekkende beelden vastgelegd van een van de meest karakteristieke roofvogels van onze regio: de bruine kiekendief.
Hoewel deze vogel van oudsher sterk geassocieerd wordt met de uitgestrekte rietlanden van de polders en de kuststreek, heeft de soort de afgelopen decennia een stevige voet aan de grond gekregen in de Voorkempen.
In onze regio fungeert de Kalmthoutse Heide, met haar uitgestrekte vennen en dichte rietkragen, als een cruciaal kerngebied voor de instandhouding van de populatie.
Daarnaast laat de vogel zich ook regelmatig observeren boven het Groot Schietveld in Brecht en Wuustwezel, waar de rust en de open ruimte de ideale omstandigheden bieden voor hun specifieke jacht- en leefwijze.
Ook de open zones nabij het Mastenbos in Kapellen en de vochtige depressies in de buurt van lokale vennen worden frequent bezocht door foeragerende exemplaren.
Voor de inwoners van gemeenten zoals Schilde, Zoersel of Brasschaat is het spotten van deze vogel boven de velden een bijzonder moment dat de lokale biodiversiteit tastbaar maakt.
Het voortbestaan van dergelijke majestueuze soorten in een sterk verstedelijkte regio als de Antwerpse rand is geen toeval.
De vereniging GroenRand speelt hierin een fundamentele rol als belangenbehartiger voor de natuurwaarden rond de Antitankgracht en de bredere Voorkempen.
Hun visie is gestoeld op het inzicht dat natuurgebieden die als eilanden in een bebouwd landschap liggen, op termijn hun biodiversiteit verliezen.
Daarom zet de vereniging met haar project Greenconnect volop in op het daadwerkelijk connecteren van versnipperde natuur- en bosgebieden.
Het doel van Greenconnect is om ecologische corridors te creëren waardoor dieren, zoals de bruine kiekendief maar ook reeën en amfibieën, zich veilig kunnen verplaatsen tussen verschillende gebieden.
De Antitankgracht vormt hierbij de centrale ruggengraat; een kunstmatige barrière uit het verleden die vandaag de dag is getransformeerd tot een natuurlijke verbindingsas van onschatbare waarde.
GroenRand volgt lokale ruimtelijke dossiers nauwgezet op en voert een constructieve dialoog met overheden om deze verbindingen te vrijwaren.
Een speerpunt in hun werking is de vraag naar een strategisch Gebiedsfonds.
Dit fonds zou het mogelijk moeten maken om op cruciale locaties gronden aan te kopen die als schakels fungeren in de Greenconnect-visie.
Alleen door deze structurele aanpak kunnen we voorkomen dat de jachtgebieden van roofvogels verder versnipperen door bebouwing of intensieve infrastructuurprojecten.

De bruine kiekendief zelf is een vogel die bij elke waarneming ontzag inboezemt en behoort tot de grootste roofvogels in onze contreien.
Hoewel hij slanker gebouwd is dan de veelvoorkomende buizerd, oogt hij in de lucht vaak groter door zijn aanzienlijk langere vleugels en staart.
Met een spanwijdte die indruk maakt, trekt hij direct de aandacht wanneer hij in zijn karakteristieke lage zoekvlucht – vaak slechts enkele meters boven de vegetatie – over het landschap zweeft.
Een onmiskenbaar kenmerk voor de geoefende spotter is de manier waarop hij zijn vleugels in een typische V-vorm houdt tijdens het zweven, wat hem een wiebelige maar zeer stabiele vlucht geeft in turbulente luchtlagen boven open velden.
De anatomie van deze roofvogel is een toonbeeld van evolutionaire aanpassing aan de jacht in moerassige en open gebieden.

De snavel is scherp en krachtig naar beneden gebogen, perfect ontworpen voor het verscheuren van prooien.
Zijn klauwen zijn uitgerust met vlijmscherpe nagels; met drie tenen die naar voren wijzen en één naar achteren, creëert hij een onwrikbare grip.
Het dieet van de bruine kiekendief is gevarieerd en past zich aan de seizoenen aan, met een menu dat bestaat uit kikkers, kleine zoogdieren zoals veldmuizen en dwergmuizen, reptielen en insecten.
Tijdens het broedseizoen staan bovendien ook de jongen van andere vogels of eieren op het menu.
Wat deze jager uniek maakt, is zijn uitzonderlijke gehoor; net als uilen kan hij prooien lokaliseren door de kleinste ritselingen in het dichte riet of tussen het hoge gras waar te nemen, waarna hij zich met chirurgische precisie op zijn doelwit stort.
In de vogelwereld is er vaak een duidelijk verschil tussen mannetjes en vrouwtjes, en de bruine kiekendief vormt daarop geen uitzondering.

Het vrouwtje is de grootste van de twee en is hoofdzakelijk diepbruin van kleur, met als meest opvallende kenmerken de gele kruin, de gele keel en de lichte vlekken op de vleugelvoorrand.
Het mannetje daarentegen heeft een veel lichter en kleurrijker verenkleed: hij combineert bruine tinten met opvallende grijze vlakken op de staart en de vleugels, terwijl de vleugelpunten gitzwart zijn.
Dit contrast maakt het voor waarnemers in het veld relatief eenvoudig om te bepalen welk exemplaar ze voor de lens hebben.
Op dit moment, rond de datum van 15 maart, bevinden we ons in een cruciale fase van het jaar.
De bruine kiekendief is een trekvogel die de wintermaanden doorbrengt in warmere oorden zoals Zuid-Europa of Noord-Afrika.
Vanaf eind februari tot ver in maart keren de vogels terug naar hun broedgebieden in de Voorkempen.
Hoewel sommige exemplaren tijdens zeer zachte winters in Vlaanderen durven te overwinteren, luidt de maand maart meestal de start van de grote terugkeer in.
De huidige activiteit die François Eennaes heeft vastgelegd, staat dan ook volledig in het teken van de naderende baltsperiode.
In deze tijd van het jaar wordt de vogel ook luidruchtiger; daar waar hij de rest van het jaar vaak zwijgzaam is, laat hij nu regelmatig zijn fluitende roep horen om territoria af te bakenen.

Wanneer de mannetjes en vrouwtjes elkaar gevonden hebben, volgt een van de mooiste schouwspelen in de natuur: de baltsvlucht.
Het mannetje voert spectaculaire acrobatische manoeuvres uit hoog in de lucht, waarbij hij zich plotseling op zijn zij gooit of zelfs korte duikvluchten maakt om het vrouwtje te imponeren.
Een essentieel onderdeel van deze hofmakerij is de prooioverdracht in de lucht, waarbij het mannetje een prooi vangt en deze boven het vrouwtje laat vallen, die de prooi vervolgens op haar rug vliegend behendig uit de lucht grist.
Dit ritueel versterkt de band tussen het paar en bewijst de jachtvaardigheid van het mannetje.
Hoewel sommige koppels meerdere jaren trouw blijven aan elkaar, is de bruine kiekendief soms ook opportunistisch en kunnen mannetjes in een voedselrijk jaar meerdere vrouwtjes tegelijk onderhouden in verschillende nesten.
Het nest zelf is bijzonder: in tegenstelling tot de meeste roofvogels die hoog in de bomen nestelen, bouwt de kiekendief zijn nest op de grond of net boven het wateroppervlak in zeer dicht riet.
In de Voorkempen zien we echter een interessante verschuiving: bij gebrek aan voldoende grote moerasgebieden wijken ze steeds vaker uit naar landbouwpercelen waar ze nestelen in gewassen zoals wintergerst, luzerne of tarwe.
Dit maakt hen echter kwetsbaar voor vroege oogstactiviteiten, terwijl de broedperiode van de 4 tot 6 eieren gemiddeld 30 tot 38 dagen duurt.
Eind april start deze periode waarin het vrouwtje het nest nauwelijks verlaat en volledig afhankelijk is van de aanvoer van voedsel door het mannetje.
Zodra de jongen uit het ei komen, hebben ze een donskleed en groeien ze in hoog tempo, waarna ze na ongeveer 40 dagen klaar zijn om het nest te verlaten.
De populatie in Vlaanderen is met zo'n 120 tot 150 broedkoppels kwetsbaar, waardoor elk koppel in de Voorkempen van onschatbare waarde is voor de genetische diversiteit.
Het is daarom van groot belang dat wanneer een nest in een akker wordt ontdekt, er onmiddellijk actie wordt ondernomen door een onbehandelde zone van minimaal 10 bij 10 meter rond het nest te vrijwaren.
De recente indrukwekkende waarnemingen herinneren ons eraan dat het behoud van de bruine kiekendief in de Voorkempen geen vanzelfsprekendheid is, maar het resultaat van een kwetsbaar samenspel tussen natuurlijke veerkracht en menselijke bescherming.
Het feit dat deze roofvogel zich opnieuw nestelt in onze regio, bewijst dat er zelfs in een verstedelijkt landschap als de Antwerpse rand ruimte is voor topnatuur, mits we de juiste voorwaarden scheppen.
Door de focus op ecologische verbindingen via de Antitankgracht en de noodzakelijke inzet op nestbescherming binnen het landbouwgebied, krijgt deze majestueuze zwever een eerlijke kans.
Het spotten van een bruine kiekendief boven onze velden blijft zo niet alleen een uniek visueel schouwspel, maar ook een hoopvol symbool voor een verbonden en biodiverse Voorkempen.

Vogel van het Jaar stuurt zijn kat naar ‘prijsuitreiking’: “Populatie veldleeuweriken sinds jaren zestig met 95 procent gedaald”

Vogel van het Jaar stuurt zijn kat naar ‘prijsuitreiking’: “Populatie veldleeuweriken sinds jaren zestig met 95 procent gedaald”

12-03-2026 Nieuwsblad - Kristin Matthyssen - Foto's: Frank Vermeiren - Het is natuurlijk leuk dat de uitreiking plaatsvond in het projectgebied van GroenRand.

Bij boerderij Ferme Neelke in Halle-Zoersel maakte Vogelbescherming Vlaanderen donderdag de Vogel van het Jaar bekend.
De veldleeuwerik haalde het van de vier andere genomineerde boerenlandvogels.
Aan persbelangstelling geen gebrek, maar het diertje is zo zeldzaam geworden dat het niet werd gespot.
Al zit het er wél.

De weersomstandigheden waren donderdag niet ideaal om de veldleeuwerik te zien, met veel wind en tamelijk lage temperaturen.
Maar de veldleeuwerik zit wel degelijk in de velden achter de boerderij van Neel Van Hecken en Elke Poppe in Halle-Zoersel. Boswachter Werner Van Hove kon hem daar een tijd geleden zien en verkeerde direct in hogere sferen, want het is een zeldzame waarneming geworden.
“Sinds de jaren zestig is de populatie in Vlaanderen met 95 procent gedaald ”, vertelt projectmedewerker Julie Van Houtryve van Vogelbescherming Vlaanderen.

Dat de persconferentie met de bekendmaking bij Ferme Neelke in Halle-Zoersel plaatsvond, was geen toeval.
Dit jaar kon er gestemd worden op vijf boerenlandvogels, en vier van de vijf genomineerde vogels zijn bij Ferme Neelke aanwezig.
De genomineerden waren de scholekster, de boerenzwaluw, de patrijs, de torenvalk en de veldleeuwerik. “Alleen een scholekster hebben wij hier nog nooit gezien”, vertelt Neel.
“De rest horen of zien we af en toe.”

Meer dan achtduizend mensen brachten hun stem uit.
“Wat een mooi aantal is”, vertelt directeur Agnes Wené van Vogelbescherming Vlaanderen. “Uiteindelijk was de top drie heel spannend. De scholekster en torenvalk haalden de minste stemmen, maar de boerenzwaluw (25 procent), de patrijs (26 procent) en de veldleeuwerik (27 procent) lagen dicht bijeen.

Dat de veldleeuwerik het haalde, komt volgens Vogelbescherming door zijn sprankelende, jubelende gezang, wat voor veel mensen pure nostalgie is.
”Dat merkten we aan de vele mooie en vaak emotionele getuigenissen”, zegt Wené.

De veldleeuwerik heeft een bruingrijs, fijn gestreept verenkleed, een korte, bijna onzichtbare kuif en gaat perfect op in zijn omgeving.
“Deze camouflage is belangrijk, want de veldleeuwerik leeft en broedt op de grond”, zegt Julie Van Houtryve. “Op zonnige dagen in het voorjaar stijgt het mannetje op voor een spectaculaire zangvlucht. Tierelierend vliegt hij tot wel honderd meter hoog, tot hij nog slechts een stipje aan de hemel is. Minutenlang blijft hij daar uitbundig en gevarieerd zingend hangen, om uiteindelijk, nog steeds zingend, weer naar de grond terug te keren.” 

De veldleeuwerik is gesteld op een open landschap met een afwisseling van braakliggende percelen, lage kruidenvegetatie en insectenrijke zones. Een beetje zoals boer Neel Van Hecken van Ferme Neelke zijn weilanden inricht.
Hij laat ze extensief begrazen door zijn Kempense koeien en heideschapen en geiten.
Hij doet ook niet aan intensieve bemesting of intensief maaien.

“Variatie is essentieel voor de veldleeuwerik, want in een gevarieerd landbouwgebied vindt hij voedsel, rust en geschikte nestplaatsen”, zegt Van Houtryve.
“De voorbije decennia maakten kleinschalige akkers met hagen, bloemenranden en ruige hoekjes namelijk plaats voor grootschalige, strak beheerde en eentonige percelen. Akkers werden groter, houtkanten en onverharde wegen verdwenen en er werd intensiever geploegd en gemaaid. Bovendien zorgde intensief pesticidegebruik voor een sterke afname van insecten. Minder insecten betekent minder voedsel voor volwassen vogels en hun jongen.” 

Meer boerennatuur

Met de veldleeuwerik als Vogel van het Jaar vraagt Vogelbescherming Vlaanderen in 2026 aandacht voor het duurzame herstel van de boerennatuur.
“De veldleeuwerik geldt als een indicatorsoort”, zegt Van Houtryve.
“Gaat het slecht met hem, dan is dat een duidelijk signaal dat het hele ecosysteem onder druk staat. Wij vragen de regering om het natuurherstelplan als hefboom te gebruiken om het leefgebied van de veldleeuwerik te herstellen. Gebruik budgetten uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid om landbouwers te belonen die aan effectief natuurherstel doen. Verder blijven we ijveren voor een pesticidevrije landbouw.”

Ondanks de zoektocht met verschillende cameraploegen, een verrekijker en zelfs het inzetten van een lokfluitje, liet de veldleeuwerik zich niet zien tijdens het persmoment.
De weersomstandigheden zullen er zeker voor iets tussen zitten, maar het toont ook aan hoe slecht het met de soort gaat. 

Verschillende aanwezigen gaven tijdens het persmoment aan dat ze nog nooit een veldleeuwerik gehoord of gezien hebben.