Het paapje: een zeldzame parel van de Voorkempen en een globetrotter in nood

Het paapje: een zeldzame schat van de Voorkempen en een wereldreiziger in moeilijkheden

In de lens van Frank Vermeiren

Het paapje, wetenschappelijk bekend als Saxicola rubetra, is een fraaie maar onopvallende insecteneter die als broedvogel wijdverspreid is in Europa, maar in de regio van de Voorkempen tegenwoordig extreem zeldzaam is geworden.
Deze vogel is een echte globetrotter die de winter doorbrengt in de uitgestrekte savannes van Oost- en West-Afrika ten zuiden van de Sahara, en pas tegen het einde van april weer in Vlaanderen verschijnt op doortrek naar de broedgebieden.
De hoogste dichtheden van deze soort worden teruggevonden in Noordoost- en Oost-Europa, terwijl in West-Europa het aantal broedparen al decennia spectaculair en angstaanjagend daalt.

Voor de gedreven natuurfotograaf Frank Vermeiren was het uiterst belangrijk dat dit mooie vogeltje niet mankeerde in de lijst van vogels die hij omschrijft in zijn fotoreportage van A tot Z.
Frank maakt zijn indrukwekkende foto's voor de website van GroenRand, een actieve burgerorganisatie die in 2016 werd opgericht en strijdt voor het behoud en de verbinding van de natuur in de Voorkempen via projecten zoals Greenconnect.
Deze vereniging zet zich in om versnipperde gebieden weer aaneen te smeden tot robuuste gehelen, en pleit voor de erkenning van de regio als een Regionaal Klimaatpark om natuurherstel als wapen tegen klimaatverandering in te zetten.
Voor zijn uitzonderlijke inzet en zijn talent om de lokale fauna in de kijker te zetten, ontving Frank Vermeiren onlangs de Groene Lens 2024, een prestigieuze erkenning van GroenRand voor personen die de lokale natuur promoten.

Hij heeft het paapje drie jaar geleden nog persoonlijk en prachtig kunnen fotograferen op de uitgestrekte vlaktes van de Kalmthoutse Heide, en nu we aan de letter P van paapje zijn aanbeland, krijgt deze soort de volle aandacht.
Een broedgeval in Vlaanderen is tegenwoordig erg uitzonderlijk, en de laatste broedvogelatlas die alle territoria tussen 2000 en 2002 opnam, maakte slechts melding van vier zekere en een tiental waarschijnlijke broedgevallen.
Sindsdien is het paapje als Vlaamse broedvogel nagenoeg volledig verdwenen, en werd de soort in de laatste Rode Lijst van de broedvogels opgenomen in de categorie ernstig bedreigd.
Ook in Wallonië wordt een zeer sterke achteruitgang van drieëntachtig procent gerapporteerd over de voorbije vijftig jaar, waarbij volgens een laatste telling uit 2007-2008 nog slechts tweehonderd tot tweehonderdentien territoria overbleven.
De meeste Waalse broedpaartjes bevinden zich in de Hoge Venen met de grootste populatie in het militair domein van Elsenborn, maar zelfs daar blijven de populaties helaas sterk dalen.
In onze buurlanden tekent zich eenzelfde trend af, met in Frankrijk een daling van vijfentachtig procent waarbij enkel nog broedgevallen voorkomen in de Lorraine, de Franse Ardennen, de Maasvallei en de Vogezen.
In Nederland werd het aantal broedpaartjes in de periode tussen 2013 en 2015 geschat op tweehonderdzestig tot driehonderdtwintig, wat een achteruitgang van tachtig procent betekent vergeleken met de periode 1973-1977.

De sterke achteruitgang heeft deels te maken met de intensivering van de landbouw die vanaf de beginjaren zeventig werd ingezet, en het vroeger maaien van de hooilanden waarbij de nesten simpelweg worden uitgemaaid.
Omdat het paapje een soort is die pas laat in het seizoen begint te broeden, is dit vroege maaien absoluut nefast voor het overleven van de jongen in hun op de grond gebouwde nesten.
Daarnaast zorgden grootschalige drainagewerken voor een sterke ontwatering, waardoor vochtige bloemrijke hooilanden erg schaars werden, terwijl GroenRand juist pleit voor het herstel van dergelijke natte biotopen.
Ook het toegenomen gebruik van sproeistoffen leidde tot een sterke afname van insecten, wat de belangrijkste voedselbron is voor deze vogels en hun opgroeiende jongen.
Het paapje is van nature een typische broedvogel van kruidenrijke open graslanden en heidevelden, waar hij op de grond een meestal zeer goed verborgen nest bouwt tussen de dichte vegetatie.
Hun voedsel bestaat hoofdzakelijk uit insecten en andere ongewervelden, die ze vaak vanaf een vaste zitplaats op een hoge plant, een paaltje of een stuk prikkeldraad opsporen.

In de herfst wordt dit dieet door de vogels aangevuld met bessen en zaden, om voldoende vetreserves op te bouwen voor de lange tocht naar het overwinteringskwartier in tropisch Afrika.
Tijdens het observeren valt in alle kleden de duidelijke wenkbrauwstreep op, die bijna wit is bij de mannetjes en meer beigewit bij de vrouwtjes en onvolwassen vogels.
In de vlucht is het paapje in alle kleden direct herkenbaar aan de witte staartbasis, wat een belangrijk verschil is met de roodborsttapuit die een volledig donkere staart heeft.
Mannetjes hebben in de broedtijd bovendien een opvallende zwarte oorstreek en een duidelijker oranje keel en borst, terwijl bij vrouwtjes en onvolwassen vogels de oorstreek lichtbruin is en de borst minder fel oranje kleurt.
In de loop van de maanden augustus en september verlaten de paapjes de Europese broedgebieden voor de trek in losse groepjes langs het westelijke deel van Europa richting de Afrikaanse savannes.
In de regio van de Voorkempen kun je ze tijdens de trekperiodes vooral waarnemen in open natuurgebieden zoals de Schijnvallei met de Schijnbeemden, of op de Kessele Heide in Nijlen.
Ook in de omgeving van Schilde, Zoersel of Wijnegem worden ze soms gezien in extensief beheerde hooilanden of ruige terreinen met veel structuur in de vegetatie, die dienen als noodzakelijke rustplaats.
Het creëren van groene corridors en een Regionaal Klimaatpark, zoals GroenRand bepleit, is van levensbelang om deze vogels een veilige stopover te bieden tijdens hun duizenden kilometers lange reis.

De vereniging gebruikt de otter als ambassadeur voor deze belangrijke verbindingen, die ook voor de rust en het voedselaanbod van het paapje cruciaal kunnen zijn voor een gezonde populatie.
Voor wie actuele waarnemingen wil opvolgen, is de website Waarnemingen.be een onmisbare bron om te zien waar er recent paapjes zijn gemeld in de regio of de provincie Antwerpen.
Natuurwerkgroepen registreren deze schaarse doortrekkers nauwgezet om de evolutie van deze ernstig bedreigde soort in kaart te brengen en hun voortbestaan in onze regio voor de toekomst te bewaken.
Het blijft een prachtig schouwspel om zo'n vogel fier rechtop te zien zitten op een uitkijkpost, terwijl hij zich voorbereidt op de volgende zware etappe van zijn reis naar het verre zuiden.
Door de visuele details van Frank Vermeiren te combineren met de historische data en de visie van GroenRand, ontstaat een compleet beeld van een vogel die we absoluut moeten koesteren en actief moeten beschermen.
Dit verslag vormt een essentieel onderdeel van de documentatie over de biodiversiteit in de Voorkempen, en herinnert ons aan de noodzaak voor een robuust natuurbeleid en betere landschapsverbindingen.

De Merel van de Voorkempen door de lens van Frank Vermeiren voor GroenRand

De merel van de Voorkempen, vastgelegd door de lens van Frank Vermeiren voor GroenRand

In de lens van Frank Vermeiren

Frank Vermeiren, medewerker van Onze GroenRand-natuur, ziet bijna dagelijks zijn lens scherp en vertelt ons van A tot Z over vogels die hij in de Voorkempen in beeld brengt.
We zijn nu beland aan de 'm' en zetten de populaire merel in het vizier, de meest algemene en een van de bekendste vogels van de Voorkempen.
Recentelijk heeft de soort echter zwaar te lijden gehad onder het usutuvirus, een ziekte die via muggen uit Afrika naar Europa kwam en sinds 2016 in Vlaanderen voor een dramatische terugval zorgde, waarbij in sommige jaren tot wel dertig procent van de populatie verdween en ook in augustus 2024 waren er weer honderden meldingen van zieke merels in de Lage Landen.
Merels zijn zeer luidruchtig en wanneer er een kat in de buurt is, waarschuwen ze langdurig met hun luide alarmroep alle andere dieren in de omgeving.
De nesten zijn vaak makkelijk te vinden, waardoor veel eieren en jongen aan katten en kraaien ten prooi vallen, een verlies dat de merel compenseert door veel jongen groot te brengen.
De merelman brengt in het voorjaar een fraai lied ten gehore vanaf een hoge plek, waarbij hij in stedelijk gebied heeft geleerd om vroeger op de dag én hoger te zingen zodat zijn serenade niet overstemd wordt door stadsverkeer.
Het is eigenlijk niet nodig om je eraan te herinneren hoe de merel eruitziet, want hij komt voor in bijna al onze tuinen en meet tussen de 23 en 29 centimeter.

Het mannetje is volledig gitzwart met een opvallende geel- of oranjeachtige snavel en een lange staart, terwijl het vrouwtje donkerbruin is met een iets lichtere, bruin gestreepte of gespikkelde borst.
De kleur van de snavel varieert bij het vrouwtje van geel tot bruin, terwijl de snavel van het mannetje een diepere kleur heeft die direct gelinkt is aan zijn gezondheid.
Vrouwtjes kunnen niet weerstaan aan de feloranje snavels van mannetjes, omdat de carotenoïden die voor die tint zorgen essentieel zijn voor het immuunsysteem, wat een oranje snavel tot het bewijs van een gezond mannetje maakt.
De juvenielen zijn roodbruin en lijken op lijsters, ze zijn vaak donziger en lijken daardoor groter dan volwassen vrouwtjes, totdat hun verenkleed in de herfst naar het volwassen kleed kleurt en ze hun plekje in de rangorde opeisen.

Wist je dat er ook een witte merel bestaat als gevolg van een genetische afwijking waarbij ze geen melanine produceren of synthetiseren, waardoor sommige veren een witte kleur hebben?
Deze afwijking is echter zeer zeldzaam, vandaar ook de uitdrukking een witte merel (of witte raaf) voor een zeldzaam geval.
Je ziet ook vaak exemplaren met witte vlekken, wat ofwel te wijten is aan leucisme, waarbij het pigment slechts in een deel van de veren ontbreekt, ofwel aan ouderdom waarbij de vogel door progressieve vergrijzing na elke rui meer witte veren krijgt.
Onze merel is een echte opportunist met een zwak voor wormen en slakken, maar tijdens de herfst richt hij zich ook op afgevallen fruit en bessen.
In de winter is de merel een vaste waarde op de voederplank, waar hij smult van stukjes appel en rozijnen terwijl hij zich voortbeweegt met kleine sprongetjes op de grond.

Voor de keuze van zijn leefgebied toont hij zich flexibel, want je vindt hem zowel in het bos als in tuinen, houtwallen, lanen, heidegebied en zelfs in parken in het centrum van de stad waar hij zich gemakkelijk weet te acclimatiseren.
Vogels die in stedelijk gebied leven, hebben zelfs geleerd om ’s nachts te zingen onder invloed van kunstlicht, waardoor ze de drukste verkeersuren slim omzeilen, vroeger broeden en vaak niet meer migreren.
De merel broedt van eind maart tot in juli en heeft meestal twee, soms zelfs drie legsels per seizoen, waarbij elk legsel uit 4 tot 5 eieren bestaat.
Het nest is een relatief grote kom gemaakt van droog gras en kleine takjes, waarvan de binnenkant wordt bekleed met modder, fijner gras en plantenstengels.
De eieren zijn groen van kleur met kleine bruinrode vlekjes en ze worden het liefst gelegd in dichte struiken, lage bomen, klimop of andere lage beplantingen, soms zelfs in solitaire bomen of op de grond.
De broedduur bedraagt 11 tot 15 dagen waarbij de partner soms de plaats van het vrouwtje inneemt, en na de geboorte zitten de jongen nog zo'n 12 tot 15 dagen op het nest voordat ze uitvliegen.
Als ze zijn uitgevlogen, worden de jongen nog 2 tot 3 weken verzorgd door beide ouders of soms alleen het mannetje, terwijl het vrouwtje alweer aan een nieuw broedsel begint.

Tijdens het broedseizoen zijn merels erg territoriaal en verdedigen ze niet alleen hun nest, maar ook de voedselbronnen in hun directe omgeving.
Koppels zijn over het algemeen monogaam, al gebeurt het soms weleens dat een van de partners elders een kijkje gaat nemen voor een zogenaamd 'buitenechtelijk' uitstapje.
De aanstaande ouders verzamelen plantaardig materiaal zoals mos, gras, bladeren en wortels om hun stevige nest te bouwen dat vaak meerdere broedsels achter elkaar kan huisvesten.
Zodra de jongen geboren zijn, brengen beide ouders om de beurt ongewervelde dieren om hen te voeren totdat ze na een drietal weken volledig onafhankelijk zijn.
De merel is veel meer dan de vertrouwde zanger in onze achtertuin, want hij is een figuur die diep geworteld is in eeuwenoude folklore, mystiek en literaire symboliek.

In de rijke Keltische traditie staat hij bekend als de Druid Dhubh, de zwarte druïde, die fungeert als de vogel van de poorten en een bewoner van de tussenwereld is.
Omdat hij bij voorkeur zingt tijdens de schemering, de magische grens tussen dag en nacht, wordt hij beschouwd als een boodschapper die de weg wijst naar de Andere Wereld en ons helpt om verborgen spirituele paden te ontdekken.
In de beroemde legende van Mabon, de zoon van Modron, verschijnt de merel als een van de vijf oudste dieren wiens wijsheid onmisbaar is om de ontvoerde jongeling te bevrijden uit zijn gevangenschap.

Een van de meest kleurrijke verhalen verklaart waarom de merelman vandaag de dag zijn gitzwarte veren en gouden snavel draagt, want oorspronkelijk was de merel een sneeuwwitte vogel met een evenzo witte snavel.
De legende vertelt hoe hij, gedreven door nieuwsgierigheid en een tikkeltje hebzucht, een ekster volgde naar een geheime grot vol goud en zilver van de Prins van Rijkdom.
Ondanks waarschuwingen om alleen te nemen wat hem werd aangewezen, dreef zijn verlangen hem naar een berg goudstof, waar hij werd verrast door een vuurspuwende draak die de schat bewaakte.
Terwijl de merel ternauwernood ontsnapte, werden zijn witte veren door de roetwolken en vlammen voor altijd zwart geblakerd, terwijl de intense hitte ervoor zorgde dat het goud aan zijn snavel vastsmolt tot een glanzende oranjegele kleur.
Zijn vrouw was wijselijk op veilige afstand gebleven en werd slechts licht geraakt door de rook, wat haar bescheiden bruine kleur verklaart.

Ook in de christelijke traditie duikt de vogel op, zoals in het verhaal over Sint Benedictus bij wie de duivel verscheen in de gedaante van een zwarte merel om hem te verleiden, een beproeving die Benedictus doorstond waardoor de vogel ook een symbool werd voor wereldse afleiding en spirituele weerstand.
Het lied van de merel wordt in verschillende culturen op diverse manieren geïnterpreteerd, waarbij het in spirituele kringen wordt gezien als een uitnodiging om naar de innerlijke stem te luisteren en de duisternis zonder angst te omarmen.
Op het Europese platteland geldt zijn eerste lentelied als een aankondiging van transformatie en het definitieve einde van de winter.
De regionale verschillen zijn aanzienlijk, want in Ierland en Schotland is de Lon Dubh verbonden met de godin Rhiannon, wier magische vogels de doden konden opwekken en de levenden in slaap konden sussen.

Er bestaat daar ook de anekdote over de heilige Sint Kevin die zo onbeweeglijk in gebed zat dat een merel een ei in zijn hand legde, waarna de heilige bleef zitten tot het jong was uitgevlogen, een beeld dat we terugvinden in middeleeuwse manuscripten zoals de Topographia Hiberniae van Gerald van Wales.
In Engeland werd de vogel soms met meer achterdocht bekeken als een voorteken van de dood, al kennen we hem daar ook uit het vrolijke kinderliedje Sing a Song of Sixpence over de vierentwintig merels in een pastei.
In Noord-Italië spreekt men over de I Giorni della Merla, de laatste drie dagen van januari, waarbij een witte merel gitzwart werd door in een rokende schoorsteen te schuilen tegen de kou.
In de literatuur van de 19e eeuw gaf de Franse auteur Alfred de Musset de vogel een plek met zijn werk De geschiedenis van een witte merel, een allegorie over een buitenstaander die strijdt voor acceptatie en een kritiek op de ijdelheid van de romantische dichter.
Tegenwoordig staat de witte merel symbool voor iets uitzonderlijk zeldzaams, een genetische afwijking waarbij geen melanine wordt gesynthetiseerd, terwijl de gewone merel nog steeds de vogel van de smid wordt genoemd.

In de wereld van de beeldende kunst nemen kunstschilders de merel graag als onderwerp vanwege het visuele contrast tussen de zwarte veren en de feloranje snavel, zoals te zien in klassieke 17e-eeuwse stillevens waar hij soms als jachtbuit werd afgebeeld.
Later werd hij een symbool van het voorjaar en de bezieling van de natuur, wat we terugzien in meesterwerken zoals het abstracte olieverfschilderij Blackbird uit 1942 van de Amerikaanse kunstenaar Arthur Dove of de gedetailleerde houtgravures van Thomas Bewick in A History of British Birds.
Ook de Britse schilder Cedric Morris vereeuwigde de vogel in Blackbird and Flowers uit 1952, terwijl moderne kunstenaars de merel vaak schilderen op een dunne twijg tegen een lichte achtergrond om zijn eenzame, trotse karakter te benadrukken.

De symbolische waarde vertoont verschillen tussen oosterse en westerse kunst, want in het Westen wordt hij vaak geassocieerd met melancholie en introspectie, terwijl hij in de oosterse traditie, zoals de Japanse Sumi-e, de onafhankelijkheid en de pure stem van de natuur symboliseert.
Componist Olivier Messiaen verwerkte het gezang in Le Merle Noir en Paul McCartney schreef het beroemde Beatles-nummer Blackbird als metafoor voor de burgerrechtenbeweging.

Zelfs in de architectuur duikt de vogel op bij het kunstwerk Blackbird (the persistence of vision) in Londen en in de textielkunst en keramiek verschijnt hij als decoratief motief omringd door rode bessen of bloesems.
Al deze creatieve uitingen vinden hun oorsprong in biologische feiten, zoals het seksueel dimorfisme en de spirituele associatie met de schemering die geworteld is in hun territoriumgedrag waarbij ze hun bereik maximaliseren vanaf een daknok.
Jonge mannetjes hebben aanvankelijk een donkere snavel die pas in hun eerste winter naar geel verkleurt, wat in verhalen de overgang van onschuld naar volwassenheid en de rijkdom van ervaring symboliseert.
In tegenstelling tot kraaiachtigen is de merel nooit beschouwd als een ongelukssymbool en bij de Oude Grieken werd de vogel zelfs gewijd aan diverse goden en godinnen.
Om deze iconische vogels in de Voorkempen te beschermen tegen katten, is het raadzaam om dichte, stekelige klimplanten zoals klimop, klimroos of vuurdoorn te planten en fysieke barrières zoals een kattengordel of een ring van afstaand gaas aan te brengen.
Voor wie katten op een vriendelijke manier wil weren, kan het strooien van koffiedik, citroenschillen of het planten van lavendel, munt en wijnruit helpen, terwijl voederplaatsen het best op open plekken worden ingericht.
Om de merel in de winter extra energie te geven, kun je het beste appels, peren of overrijpe bananen doormidden snijden, of rozijnen en krenten geven die eerst in lauw water geweld zijn om het vochtgehalte op peil te houden.
Inheemse struiken zoals de meidoorn, de lijsterbes en de Gelderse roos zijn absolute aanraders, net als de hulst die door zijn prikkende bladeren een uitstekende bescherming biedt tegen predatoren.
Hoewel huiskatten en verstedelijking ernstige bedreigingen blijven vormen, bewijst de merel elke lente opnieuw zijn enorme aanpassingsvermogen en veerkracht door onze tuinen te vullen met zijn onmiskenbare zang.

Reportage: De Wilde Schoonheid van de Antitankgracht door de Lens van Frank Vermeiren en GroenRand

Reportage: De Wilde Schoonheid van de Antitankgracht door de Lens van Frank Vermeiren en GroenRand

In de lens van Frank Vermeiren

Aan de oevers van de Antitankgracht in Schilde, een historisch verdedigingswerk dat nu dienstdoet als een cruciaal ecologisch lint door de Voorkempen, installeert natuurfotograaf Frank Vermeiren zijn statief met een precisie die alleen voortkomt uit jarenlange passie voor het vak en een nauwe betrokkenheid bij de natuurvereniging GroenRand.
Vermeiren is momenteel bezig aan een monumentale vogelreportage die de volledige avifauna van onze regio van A tot Z in kaart brengt en op dit eigenste moment is hij met grote toewijding aanbeland bij de letter M, de letter van de meerkoet, een vogel die door velen wordt beschouwd als een triviale figurant in het park, maar die door Frank wordt geportretteerd als een karaktervolle overlever.

Er is bijna geen park, kanaal of sloot in de hele Voorkempen te vinden zonder de karakteristieke zwarte verschijning van de meerkoet, aangezien een klein beetje zoet water met wat oevervegetatie al ruimschoots volstaat voor deze vogel om zich te vestigen en te gedijen.
De geschiedenis van de meerkoet is eveneens fascinerend, aangezien de vogel in de zeventiende eeuw door de katholieke kerk officieel als 'vis' werd geclassificeerd vanwege zijn aquatische levensstijl, waardoor gelovigen het vlees mochten consumeren tijdens de vastenperiode zonder een zonde te begaan.
Tijdens de vroege ochtenduren langs de gracht legt Frank vast hoe deze zogenaamde 'waterkip' verandert in een uiterst territoriale krijger die vooral tijdens het broedseizoen en de intensieve opvoeding van de jongen opvallend agressief uit de hoek kan komen om zijn domein te vrijwaren.

Deze legendarische felheid begint al in het prille voorjaar, wanneer de paartjes met veel vertoon een territorium claimen en dit met hand en tand verdedigen tegen elke mogelijke indringer om een veilige en ongestoorde nestplaats te garanderen in de luwte van de rietkragen.
De agressie van de ouders intensiveert merkbaar zodra er eieren in het nest liggen of wanneer de jongen hun eerste zwembewegingen maken, waarbij de meerkoeten vrijwel alles wat binnen hun gezichtsveld komt — van eenden en statige zwanen tot grote roofvissen en zelfs nieuwsgierige mensen — als een acuut gevaar beschouwen.
Deze nietsontziende overlevingsstrategie is een bittere noodzaak in de wilde natuur, aangezien de jongen met hun opvallende, bijna komische rode kopjes een uiterst kwetsbare prooi vormen voor predatoren zoals de blauwe reiger en de hongerige snoeken die zich verschuilen in de diepte van de Antitankgracht.

In hun verwoede strijd om dominantie maken meerkoeten gebruik van indrukwekkende en luidruchtige technieken, zoals het met veel gespetter over het wateroppervlak rennen of het rechtopzitten op de staart om met hun krachtige poten, voorzien van getande lobben, venijnige trappen uit te delen aan hun tegenstander.
Zelfs buiten het kritieke broedseizoen kunnen deze vogels bij plotselinge voedselschaarste hevige agressie vertonen om hun energiebronnen en foerageergebieden veilig te stellen tegenover concurrenten, wat hun reputatie als de straatvechters van het water alleen maar versterkt.
Een van de meest schokkende observaties die Frank in zijn reportage verwerkt, is het feit dat meerkoeten soms ook agressie vertonen binnen het eigen gezin.

Wanneer er te weinig voedsel voorradig is, kunnen de ouders de zwakste jongen hardhandig wegsturen of zelfs doden om de overlevingskansen van de sterkste nakomelingen te vergroten.
Dit ogenschijnlijk brute en harteloze gedrag is in werkelijkheid puur instinctief en volledig gericht op het succesvol voortzetten van de populatie binnen een uiterst competitieve waterwereld waar alleen de meest weerbaren een kans maken op volwassenheid.
Een gemiddeld vrouwtje heeft meestal één, zelden twee, maar soms tot drie vervolglegsels per broedseizoen, waarbij de feitelijke eileg loopt van half maart tot diep in juli, met een duidelijke piek aan het einde van april en gedurende de gehele maand mei.
Het nest bevat doorgaans tussen de vijf en tien eieren die gedurende een periode van 21 tot 25 dagen worden bebroed, waarbij de ouders vaak kiezen voor de beschutting van oevervegetatie, hoewel ze ook onbeschut kunnen broeden op een drijvend platform van takken en riet.

Interessant is dat de meerkoet in stedelijke omgevingen een meester is in recycling. Frank heeft nesten gedocumenteerd die naast riet en wortels ook bestaan uit allerlei menselijk afval zoals plastic zakken, touw en blikjes, wat aantoont hoe de natuur zich noodgedwongen aanpast aan de antropogene vervuiling.
De jongen, die ook wel 'nestvlieders' worden genoemd, verlaten het nest vrijwel onmiddellijk na de geboorte en na ongeveer 56 dagen kunnen ze zelfstandig vliegen, hoewel ze in de beginfase nog zeer intensief worden gevoerd door de toegewijde ouders.

Van oorsprong zijn meerkoeten echte moerasvogels met een anatomie die perfect is aangepast aan het leven op het grensvlak van water en land; hun poten zijn bijzonder geschikt om te lopen op drijvende vegetatie, ook wel kraggen genoemd, en op de verraderlijke wortels van riet- en lismoerassen.
Ondanks deze specialisatie zijn ze tegenwoordig eigenlijk overal te vinden waar zoet water aanwezig is, variërend van beken en grote meren tot stedelijke vijvers, rivieren en zelfs verlandende vennen in de meest afgelegen hoeken van de Voorkempen.

Hoewel gebieden met een weelderige oeverbegroeiing de voorkeur genieten, bewijst de meerkoet zijn enorme veerkracht door zich ook prima te redden in strakke vaarten met een betonnen beschoeiing waar nauwelijks een waterplant te bespeuren valt.
Het dieet van de meerkoet bestaat hoofdzakelijk uit waterplanten en gras, maar Frank benadrukt dat ze, zeker wanneer er jongen op te voeden zijn, ook overschakelen op allerlei waterdieren zoals slakken, kleine visjes en insecten om aan hun eiwitbehoeften te voldoen.

Omdat meerkoeten door de grote hoeveelheid opgesloten lucht in hun dikke verenkleed een enorm drijfvermogen hebben, moeten ze een karakteristiek sprongetje maken bij het duiken om de opwaartse druk te overwinnen, waarna ze zich met krachtige pootslagen naar de bodem begeven om voedsel te vergaren.
Na het foerageren komen ze vaak als een grote, zwarte dobber plotseling weer aan het oppervlak drijven, waarbij ze het water van hun waterafstotende veren schudden voordat ze hun pad vervolgen langs de rustige oevers van de gracht.
Wat betreft hun trekgedrag brengen de meerkoeten die in de Voorkempen broeden hun winter meestal ook in deze vertrouwde regio door, al kiest een kleiner deel van de populatie ervoor om de kou te ontvluchten en weg te trekken naar de warmere wateren van Spanje en Portugal.

In de wintermaanden kunnen de bewoners van de Antitankgracht gezelschap krijgen van honderden soortgenoten, die in grote groepen op de nabijgelegen weilanden verblijven om gezamenlijk te grazen, een vredig beeld dat de fotograaf de kans biedt om de vogel in een geheel andere, sociale context vast te leggen.
Door de jaren heen zijn er talloze anekdotes ontstaan over de meerkoet, waaronder het oude bijgeloof dat de vogel stormen kan voorspellen.
Wanneer ze massaal uit het open water verdwijnen en dekking zoeken, zou er volgens lokale vissers binnen enkele uren een zwaar onweer losbarsten over de polders.
Frank Vermeiren slaagt er met zijn werk voor GroenRand in om de meerkoet uit de anonimiteit te halen en aan te tonen dat deze zwarte watervogel met zijn felrode ogen en opmerkelijke karakter een onmisbaar en diep fascinerend onderdeel is van de biodiversiteit in onze eigen achtertuin.

GroenRand trekt ten strijde: de noodkreten van de Voorkempen tijdens de Week van de Biodiversiteit

GroenRand gaat de strijd aan: de noodkreten uit de Voorkempen tijdens de Week van de Biodiversiteit

De pen van Glenn - Foto's: Ingrid Boumans

In Vlaanderen, Brussel en Wallonië bereiden we ons voor op een groots natuurfeest, want van 16 tot en met 24 mei 2026 vindt voor de derde keer de Week van de Biodiversiteit plaats.
Tijdens deze negendaagse nodigt het Agentschap Natuur & Bos iedereen uit om naar buiten te gaan en als natuurdetective planten en dieren in de eigen omgeving te spotten en officieel te registreren via de gebruiksvriendelijke app ObsIdentify.
Dit initiatief is een krachtige samenwerking tussen het Agentschap voor Natuur en Bos, Natuurpunt en maar liefst twaalf andere Belgische natuurpartners, allemaal verenigd onder de koepel van het Europese LIFE B48-project.
Dat deze campagne een snaar raakt bij de bevolking, bewezen de voorbije edities al ruimschoots.
Vorig jaar nog mobiliseerde de actie zo’n 20.000 enthousiaste deelnemers die samen het indrukwekkende aantal van 450.000 waarnemingen verzamelden, verspreid over meer dan 7.000 verschillende soorten.

Dit levert een uniek en gedetailleerd beeld op van wat er momenteel leeft in onze regio, en het mooie is dat meedoen volledig gratis is en overal kan, of je nu in een officieel natuurgebied wandelt, door een stadspark slentert, over straat loopt of simpelweg in je eigen tuin rondkijkt, want werkelijk elke waarneming telt.
Met deze ambitieuze citizen science-campagne willen de initiatiefnemers mensen niet alleen verwonderen over de verborgen natuurpracht vlakbij hun voordeur, maar ook wetenschappelijk onderbouwde inzichten verwerven in de actuele staat van de biodiversiteit in Vlaanderen.
Juist nu er op steeds meer locaties hard gewerkt wordt aan natuurherstel en het versterken van kwetsbare gebieden, is het fascinerend om te monitoren welke soorten opnieuw opduiken en waar zij hun plek vinden.
Alle verzamelde gegevens worden na de campagneweek grondig geanalyseerd, waarbij de focus niet alleen ligt op de enorme volumes aan observaties, maar specifiek ook op de aanwezigheid van bijzondere of zeldzame soorten, waarna de resultaten op provincieniveau gerapporteerd worden via de officiële campagnewebsite.

Tijdens deze week staan we bovendien stil bij de bredere betekenis van de Vlaamse biodiversiteit en de redenen waarom deze zo cruciaal is voor ons dagelijks leven, aangezien planten, dieren en andere organismen in een complex web van elkaar afhankelijk zijn.
Hoe meer verschillende soorten en hoe meer onderlinge verbindingen er bestaan, hoe stabieler een ecosysteem is en hoe beter het bestand is tegen ingrijpende veranderingen zoals de klimaatcrisis.
Men kan dit systeem vergelijken met een blokkentoren: het weghalen van één enkel blokje doet de toren niet direct instorten, maar naarmate er meer elementen verdwijnen — zoals een specifieke vlindersoort die lokaal uitsterft — verzwakt de hele constructie totdat deze onvermijdelijk omvalt.

In feite is biodiversiteit onze ultieme levensverzekering, aangezien we de natuur nodig hebben voor essentiële zaken als voeding, energie, medicatie, drinkwater en de natuurlijke afbraak van afval.
We hebben al die diverse levensvormen simpelweg nodig om als mens zelf te kunnen overleven, waardoor het beschermen van de biodiversiteit in de kern neerkomt op zelfbescherming.
Helaas bevindt de wereld zich momenteel in de zesde grote extinctiegolf in haar miljoenen jaren oude geschiedenis, waarbij we de afgelopen vijftig jaar schrikbarend veel natuur hebben verloren aan een tempo dat tien tot honderd keer hoger ligt dan de natuurlijke norm.

Deze wereldwijde biodiversiteitscrisis wordt pijnlijk zichtbaar op de Rode Lijst van de International Union for Conservation of Nature (IUCN), een graadmeter die ook door de Verenigde Naties wordt gebruikt om aan te tonen hoe dier- en plantensoorten er wereldwijd voorstaan.
In Vlaanderen is de situatie bijzonder nijpend: maar liefst 1.057 soorten staan op onze eigen Rode Lijst in de categorieën ernstig bedreigd, bedreigd of kwetsbaar, wat betekent dat hun populaties kritieke minima hebben bereikt en ze op het punt staan te verdwijnen.
Daarnaast zijn al 244 soorten die hier vroeger algemeen voorkwamen volledig uitgestorven in onze regio.
We verliezen dus niet alleen natuurlijke rijkdom in verre oorden zoals het Amazonewoud, maar ook hier bij ons, waar 28% van onze planten en dieren in gevaar is.

De achteruitgang is dramatisch zichtbaar bij bijvoorbeeld de dagvlinders, waarvan er van de oorspronkelijke 75 soorten al 25 regionaal zijn uitgestorven, terwijl het totale aantal insecten in een halve eeuw tijd met 50% is gekelderd en van onze karakteristieke akker- en weidevogels nog slechts een fractie overblijft.
Deze achteruitgang is hoofdzakelijk te wijten aan de enorme ruimte die wij als mens claimen om te wonen en te werken, waardoor Vlaanderen met slechts 8% beschermde natuur de natuurarmste regio van Europa is geworden.
De restanten natuur die we nog hebben, staan bovendien onder extreme druk door versnippering.

Bijna 90% van onze natuurgebieden is kleiner dan één hectare en een dier botst in ons volgebouwde landschap gemiddeld om de 300 meter op een weg, terwijl er dagelijks nog steeds zo’n 5 hectare natuur — wat neerkomt op ongeveer zeven voetbalvelden — verdwijnt onder het beton.
Tegen deze verontrustende trend trekt natuurvereniging GroenRand resoluut ten strijde.
Hoewel de officiële viering van het tienjarig bestaan van deze burgerorganisatie reeds plaatsvond op 22 april 2026, vormt de Internationale Dag van de Biodiversiteit op 22 mei het inhoudelijke startpunt voor hun nieuwe koers onder het jaarthema ‘Greenconnect’.
Deze visie vertrekt vanuit de scherpe vaststelling dat de natuur in de Voorkempen momenteel bestaat uit geïsoleerde 'eilandjes', wat de biodiversiteit uiterst kwetsbaar maakt voor genetische verarming en lokale uitsterving.
Het centrale doel van Greenconnect is het fysiek aan elkaar smeden (connecteren) van deze versnipperde gebieden tot één robuust en samenhangend ecosysteem, waarbij de naam direct verwijst naar het herstellen van deze vitale verbindingen.
De Antitankgracht fungeert hierbij als de onmisbare blauw-groene ruggengraat die cruciale kerngebieden zoals de Kalmthoutse Heide en de Schietvelden weer met elkaar moet verbinden tot een aaneengesloten geheel.

Binnen dit herstelplan beschouwt GroenRand de verbinding tussen het Groot en Klein Schietveld als een urgente quick win die geen verder uitstel duldt.
Deze militaire domeinen herbergen enkele van de best bewaarde natte heidegebieden van Vlaanderen, maar de onderlinge uitwisseling van soorten wordt momenteel geblokkeerd door versnipperende infrastructuur.
Het belang en de urgentie van deze schakel worden onderstreept door het ontwerpend onderzoek naar de ecologische verbinding van het Klein en Groot Schietveld, uitgevoerd in opdracht van het Departement Omgeving.
Dit onderzoek, ingebed in het complexe project De Nieuwe Rand, toont aan dat deze verbinding prioritair is om de genetische diversiteit te waarborgen en de overlevingskansen van populaties in het Grenspark Kalmthoutse Heide te vergroten.
De urgentie is volgens GroenRand extreem hoog omdat strategische gronden die nodig zijn voor deze corridor momenteel als bouwgrond op de markt komen en bij gebrek aan onmiddellijke actie voorgoed verloren gaan.

Binnen deze bredere strategie hanteert GroenRand het onwrikbare principe dat natuur zowel de ruimte moet krijgen als gericht moet worden beheerd om werkelijk veerkrachtig te kunnen zijn.
Het teruggeven van fysieke oppervlakte is essentieel om spontane processen, zoals natuurlijke verbossing en waterinfiltratie, weer de vrije loop te laten, maar dit kan niet zonder wetenschappelijk onderbouwd beheer.
Actief beheer blijft in onze regio namelijk noodzakelijk om de natuur te beschermen tegen de overheersing van invasieve exoten en om de waterhuishouding in de ernstig verdroogde gebieden te herstellen.
Alleen door die bewuste combinatie van ruimte en zorg ontstaat een zelfredzaam landschap dat de regio effectief wapent tegen de gevolgen van klimaatverandering, zoals extreme droogte en plotse wateroverlast.

De visie stelt dat natuur niet altijd actief 'gemaakt' hoeft te worden, maar vooral de fysieke ruimte moet krijgen om zelf te groeien en zich te herstellen binnen een verbonden netwerk.
In de kernzones pleit GroenRand voor een grotere rol voor natuurlijke dynamiek, waarbij de natuur de kans krijgt om haar eigen ecologische evenwicht te vinden.
Hoewel GroenRand een groot voorstander is van de klimaatgordel, stelt de vereniging vast dat de procedures binnen het grootschalige project ‘De Nieuwe Rand’ vaak zeer langdurig zijn.
Zij erkennen uitdrukkelijk dat een project van een dergelijke omvang en complexiteit grondig moet gebeuren, maar wijzen erop dat specifieke deelprojecten volgens het ontwerpend onderzoek inmiddels snakken naar onmiddellijke uitvoering.
Deze projecten worden als urgent beschouwd omdat de biodiversiteit en de waterhuishouding nu onder druk staan en niet kunnen wachten op de volledige afhandeling van de complexe langetermijnplannen.

Om deze ecologische nood aan te pakken, pleit de vereniging voor ‘quick wins’, dit zijn versnellingsprojecten die de ontsnippering en waterveiligheid direct verbeteren op plaatsen waar de overheid al gronden in bezit heeft.
Voor de ontharding aan het Schildestrand is er inmiddels budget vrijgemaakt via lokale gebiedsdeals, maar er is momenteel geen geld voorzien om het historisch gedempte gedeelte van de gracht opnieuw te openen.

GroenRand benadrukt dat het openmaken van dit traject cruciaal is voor de waterdoorstroming en ecologische continuïteit, maar deze ingreep botst nog op financiële drempels die een snelle realisatie verhinderen.
In ditzelfde kader beschouwt de organisatie ook de opening van het gedempte gedeelte in Sint-Job-in-'t-Goor als een absolute quick win die niet mag worden uitgesteld.
Het herstellen van deze historische waterloop is essentieel voor de lokale biodiversiteit en vormt een noodzakelijke schakel in het volledige herstel van de Antitankgracht als ecologische verbindingsas.

Wat de ecologische verbindingen betreft, stelt GroenRand dat de ontsnippering van de Turnhoutsebaan en de Brechtsebaan absolute prioriteit moet krijgen om de barrièrewerking voor fauna te doorbreken.
Daarnaast is het structurele herstel van de Antitankgracht een kernpunt, waarbij de vereniging pleit voor het systematisch verderzetten van de noodzakelijke slibruimingen om de waterkwaliteit te waarborgen.
Dergelijke onmiddellijke ingrepen dienen als katalysator voor het grotere herstelplan van de regio en voorkomen dat natuurwaarden onherstelbaar verloren gaan tijdens de lopende planfases van de Nieuwe Rand.
In dit kader heeft de vereniging via een volksvertegenwoordiger zeer gericht tekst en uitleg gevraagd aan minister Brouns over het uitblijven van actie in deze urgente dossiers.
Voor de versterking van dit totale project is een kostenraming gemaakt van 11.450.000 euro, verspreid over vijf jaar, waarbij directe financiering voor de meest dringende punten wordt geëist om de achteruitgang te stoppen.

GroenRand verwacht rond de Dag van de Biodiversiteit in mei 2026 een concreet antwoord van de minister, wat voor de organisatie de graadmeter zal zijn voor de voortgang van de terreinrealisatie.
Deze periode vormt tevens een definitief strategisch kantelpunt waarbij GroenRand haar prioriteiten volledig verschuift van publiekswerking naar de pure uitvoering van natuurplannen op het terrein.
Vanaf mei 2026 stopt de organisatie volledig met publieke activiteiten, zoals de traditionele groepswandelingen en infomomenten, om al haar energie te steken in tastbare resultaten.
Deze verschuiving betekent dat de schaarse middelen en mankracht voortaan volledig worden aangewend voor wetenschappelijke monitoring en projectmatige realisaties op de locaties waar het ertoe doet.
Met de otter als symbolische ambassadeur voor gezonde, verbonden waterwegen streeft de vereniging naar een toekomst waarin de natuur niet langer beperkt blijft tot reservaten, maar als één geheel door het landschap ademt.

De otter dient hierbij als indicatorsoort.
Zijn aanwezigheid zou het ultieme bewijs zijn dat de ecologische verbindingen langs de Antitankgracht en omliggende beken werkelijk functioneren.
De tijd van louter sensibiliseren is voorbij, de focus ligt nu volledig op wetenschappelijk onderbouwde ingrepen en de vele projectfiches die de vereniging reeds indiende bij de Vlaamse overheid.
GroenRand verlangt naar tastbare resultaten en wil dat de natuur de instrumenten krijgt om zelfstandig te groeien binnen de grotere klimaatgordel-visie zonder verstikt te worden door bureaucreatie.
Door nu in te zetten op onmiddellijke ontharding en het herstel van lokale waterlopen, wordt voorkomen dat de natuurwaarde op het terrein verder achteruitgaat tijdens de planfases van de Nieuwe Rand.

De visie van GroenRand is daarmee een krachtig pleidooi voor actiebereidheid en politieke moed om de biodiversiteitscrisis op lokaal niveau effectief te keren.
Zonder deze snelle acties dreigen de kansen die het ontwerpend onderzoek aanreikt verloren te gaan in een eindeloze cyclus van overleg en bureaucratische vertraging.
De vereniging stelt vast dat de natuur geen tijd heeft voor het tempo van de overheid en dat de urgentie van de klimaat- en biodiversiteitscrisis een onmiddellijke doorbraak vereist.
Alleen door nu de spade in de grond te steken voor deze quick wins, kan de belofte van de klimaatgordel ook werkelijkheid worden voor de flora en fauna in de Voorkempen.
Zo transformeert GroenRand haar visie van een papieren werkelijkheid naar een concrete, groene realiteit die de Voorkempen voor de komende decennia veiligstelt.

GRAFIEK 1: VLAAMSE NATUURBALANS IN CIJFERS
• Rode Lijst: 28% van de Vlaamse soorten is bedreigd of kwetsbaar.
• Regionaal Uitgestorven: 244 plant- en diersoorten zijn verdwenen.
• Vlindersterfte: 1 op de 3 dagvlindersoorten (25 van de 75) is weg.
• Insectencrisis: 50% afname in populaties over de laatste 50 jaar.
• Oppervlakte: Slechts 8% beschermde natuur (Europese hekkensluiter).

GRAFIEK 2: INVESTERINGSBEHOEFTE VOORKEMPEN (5 JAAR)
• Totaal Budget: € 11.450.000,-
• Prioriteit 1: Structureel herstel & slibruiming Antitankgracht.
• Prioriteit 2: Ontharding & heropenen waterlopen (Schildestrand/St-Job).
• Prioriteit 3: Grondaankoop strategische corridors (Schietvelden).
• Prioriteit 4: Ontsnippering hoofdwegen (faunapassages).

GRAFIEK 3: QUICK WINS & INDICATOREN
PROJECTSTATUS MEI 2026:
1. Gedempte grachtgedeelten: Directe opening noodzakelijk voor flow.
2. Turnhoutsebaan en Brechtsebaan: Prioritaire ontsnippering barrièrewerking.
3. Wetenschappelijke Monitoring: Focus op terreingebonden data.
4. De Otter: De ultieme indicatorsoort voor een verbonden landschap.