De Vlaamse patrijs op de intensive care: GroenRand en de strijd om de ‘driepotige stoel’

De Vlaamse patrijs op de intensive care: GroenRand en het gevecht om de ‘driepotige stoel’

De pen van Glenn

Wie tegenwoordig door de Vlaamse velden wandelt, moet veel geluk hebben om nog het karakteristieke en schrapende ‘kirr-ik’ van de patrijs te horen.
De patrijs is een van de sterkst afnemende akkervogelsoorten in heel Europa en helaas vormt Vlaanderen geen uitzondering op deze zorgwekkende trend.
Waar de vogel vroeger een vast onderdeel was van ons landbouwlandschap, is hij nu een zeldzame verschijning geworden die vecht tegen de bierkaai.
Een nieuwe en grootschalige studie van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) bevestigt de ernst van de situatie en de patrijs bevindt zich in de gevarenzone.
De overlevingskansen zijn schrikbarend laag, maar het onderzoek biedt ook een helder medisch dossier en een concreet reddingsplan voor deze icoon van het platteland.

Dit dossier is echter ook het brandpunt geworden van een pittig debat tussen jagers en natuurverenigingen zoals GroenRand.
In de begindagen van de achteruitgang lagen vooral een afname van de kuikenoverleving en het verlies van geschikt broedhabitat aan de basis van de krimpende populatie.
Recenter dragen echter ook verschillende andere factoren bij aan de daling, wat de noodzaak voor een modern en gedetailleerd onderzoek versterkte.
De studie had twee duidelijke doelstellingen, namelijk nagaan welke factoren momenteel het meest bijdragen aan de achteruitgang en bepalen op welke punten het beheer zich moet richten.
Om dit te onderzoeken, maakten de wetenschappers eerst schattingen van de verschillende populatiekarakteristieken via een geavanceerd populatiemodel.
Dit model brengt alle verschillende fases van de levenscyclus van de patrijs in rekening om de relatieve impact van elke factor nauwkeurig te evalueren.
Om de vereiste parameters te kunnen schatten, rustten onderzoekers tussen 2022 en 2024 een groot aantal patrijzen uit met een zender.

Dit gebeurde in drie specifieke studiegebieden in Vlaanderen, waarbij nauw werd samengewerkt met de lokale wildbeheereenheden (WBE’s).
De finale dataset bestond uit 126 gezenderde dieren, verdeeld over 67 hanen en 59 hennen, die wekelijks werden opgevolgd door het onderzoeksteam.
Interessant is dat de onderzoekers van 15 hennen zelfs over gegevens van een tweede opeenvolgend broedseizoen konden beschikken voor hun analyses.
De resultaten van dit intensieve speurwerk zijn onthutsend, want de jaarlijkse overleving van patrijzenhennen bedraagt amper 35 procent.
Op basis van alle verzamelde parameters schatten de onderzoekers de populatiegroeisnelheid voor de drie onderzochte gebieden op een schamele 0,77.
Aangezien elke waarde lager dan 1 duidt op een krimpende populatie, bevestigt dit cijfer de dramatische daling die ook via algemene monitoring in heel Vlaanderen wordt vastgesteld.

Het hart van de problematiek laat zich omschrijven aan de hand van de ‘driepotige stoel’, een concept van de Game & Wildlife Conservation Trust (GWCT).
Deze theorie stelt dat moderne landbouw en predatie vaak alle drie de poten van die stoel beïnvloeden of één poot zo hard raken dat de hele populatie wankelt.
Aan de hand van een elasticiteitsanalyse deelden de onderzoekers de verschillende modelparameters op in drie groepen op basis van hun impact op de groei.
De groep met de hoogste impact heeft volledig betrekking op de overleving van de hen vanaf de start van het jachtseizoen tot het broeden van het eerste legsel.
Hieronder vallen de jachtmortaliteit, andere sterfte tijdens het jachtseizoen, de algemene winteroverleving en de overleving tijdens het broeden van dat cruciale eerste legsel.
Parameters met een gemiddelde impact zijn specifiek gerelateerd aan het succes van dit eerste legsel, wat het belang van een ongestoorde broedperiode onderstreept.
De derde groep, die slechts een geringe impact heeft op de groeisnelheid, heeft betrekking op het tweede legsel en hennen die uiteindelijk niet overgaan tot broeden.
Vervolgens gingen de onderzoekers na in welke mate de verbetering van een of meerdere parameters zou resulteren in een herstel van de populatie.
Beheermaatregelen focussen bij voorkeur op de parameters met de meeste impact, rekening houdend met de huidige schattingen van de verschillende variabelen.
Bij twee parameters leidt het verhogen van slechts één van beide theoretisch al tot een stabiele populatie boven de kritieke grenswaarde van één.
Het gaat hierbij om de overleving van de hen tijdens het leggen en broeden van het eerste legsel en de uiteindelijke kuikenoverleving.
De overige parameters moeten echter gecombineerd worden om een gelijkaardig positief resultaat voor de patrijzenstand te kunnen behalen.

Hoewel het theoretisch mogelijk is, achten de wetenschappers het weinig realistisch dat het verbeteren van slechts één parameter zal resulteren in een stabiele populatie.
Daarom luidt het dringende advies om in functie van populatieherstel meerdere modelparameters simultaan en met kracht te verhogen.
Dit kan worden gerealiseerd door de overleving van de hen tijdens de leg- en broedfase van het eerste legsel te verhogen en het reproductiesucces te verbeteren.
Een toename van zowel het nestsucces als de kuikenoverleving is daarbij essentieel om de neerwaartse spiraal van 0,77 eindelijk te doorbreken.
Dergelijke demografische verbeteringen moeten worden ondersteund door gerichte beheermaatregelen, waaronder effectief predatiebeheer en verbetering van nest- en kuikenhabitat.
Ook de afstemming van het maaibeheer op de broedperiode is een cruciale factor om de overlevingskansen van de jonge vogels drastisch te vergroten.
In gebieden waar deze maatregelen intensief worden toegepast, kan bovendien een tijdelijke opschorting van de jacht worden overwogen.
Dit zou helpen om de totale sterfte verder te beperken en de kans op een succesvol populatieherstel op korte termijn aanzienlijk te vergroten.
Predatie blijkt de absolute hoofdoorzaak van de sterfte en maar liefst 71 dieren of 64 procent van de gezenderde vogels werd gepredeerd door roofdieren.
Vooral het broedseizoen is een hachelijke tijd, want in deze fase is predatie door zowel zoogdieren als roofvogels verantwoordelijk voor 76 procent van de sterfgevallen bij hennen.
De onderzoekers pleiten voor een multisoortenstrategie omdat meerdere predatoren gezamenlijk bijdragen aan de enorme predatiedruk op de resterende patrijzen.
Naast de druk van de natuur speelt ook de inrichting van het landschap de patrijs parten, aangezien het nestsucces van het eerste legsel slechts 40 procent bedraagt.
Een cruciale oorzaak van mislukte nesten is de timing van het maaien in bermen, waterlopen en akkerranden waar de vogels bij gebrek aan beter hun eieren leggen.
De piek van het uitkomen van de eieren ligt tussen 21 en 28 juni, precies wanneer de maaimachines op volle toeren draaien en de legsels vernietigen.
De onderzoekers adviseren daarom om het maaien uit te stellen tot minstens 15 juli of bij voorkeur tot 1 augustus om de jongen een kans te geven.
Dit is waar de visie van GroenRand de arena betreedt met een duidelijke eis voor een onmiddellijk en volledig verbod op de jacht op de patrijs.
GroenRand vindt het moreel onbegrijpelijk dat er nog steeds geschoten mag worden op een soort die officieel als ‘kwetsbaar’ op de Rode Lijst te boek staat.
Zij beschouwen de patrijs als een ‘paraplusoort’ en stellen dat als deze vogel verdwijnt, dit het bewijs is van een instortend ecosysteem in ons boerenland.
De vereniging hamert op fundamenteel habitatherstel via de Europese Natuurherstelwet in plaats van wat zij zien als symptoombestrijding door het doden van roofdieren.
Aan de andere kant van het debat staat de Hubertus Vereniging Vlaanderen (HVV), de grootste belangenvereniging voor jagers in Vlaanderen.
HVV is de enige professionele organisatie die ruim tweederde van de Vlaamse jagers vertegenwoordigt en fungeert als officiële gesprekspartner voor de overheid.
Hun werking steunt op pijlers zoals belangenbehartiging, juridische ondersteuning van wildbeheereenheden en het wetenschappelijk onderbouwen van faunabeheer.
HVV vraagt op basis van de studie om ruimere bejagingsmogelijkheden voor predatorcontrole, zoals nachtjacht en bouwjacht op de vos buiten de schoontijd.
Zij pleiten ook voor de opening van de jacht op de steenmarter en de opname van de zwarte kraai en ekster in artikel 3 van het jachtdecreet.

Bovendien vraagt de jagersvereniging om een werkbare regeling voor de jacht op de verwilderde kat en een jachtopeningstijd op kraaiachtigen.
Toch bevat de studie een nuchtere vaststelling, want het enkel stopzetten van de bejaging zal de verdere daling van de populatie niet voorkomen.
Ervaringen in Nederland, Zwitserland en Luxemburg tonen aan dat de populatie bleef afnemen na het invoeren van een jachtverbod, wat de nood aan actief beheer onderstreept.

Er wordt ook gepleit voor een verruiming van de perimeter waarbinnen landbouwers beheerovereenkomsten met de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) kunnen afsluiten.
Deze overeenkomsten zijn essentieel voor het creëren van specifiek nest- en kuikenhabitat, wat direct bijdraagt aan de stabiliteit van de drie poten van de stoel.
Een maaiverbod in deze beheerovereenkomsten en langs wegen en waterlopen tot 1 augustus is volgens HVV een noodzakelijke maatregel voor behoud.
Alleen door deze drie pijlers integraal aan te pakken kan de populatiegroei weer positief worden en de vogel een duurzame toekomst krijgen.
De strijd om de patrijs is daarmee meer dan een ecologische kwestie en het is een symbooldossier geworden voor de botsende visies op natuurbeheer in Vlaanderen.
Of men nu de visie van de jagerij volgt of die van GroenRand, de wetenschappelijke feiten liegen niet om de precaire toestand van de vogel.
De tijd dringt voor deze akkerbewoner en een geïntegreerde aanpak is volgens de onderzoekers de enige weg naar een duurzame populatie.
Het verhogen van de overleving van de hen gedurende het broedseizoen vormt samen met het nestsucces de belangrijkste pijler voor dit herstel.

Ook biotoopbeheer om het nesthabitat te verbeteren is in deze fase cruciaal om de hen en haar legsels beter te bescherming tegen invloeden van buitenaf.
Als de neuzen niet dezelfde kant op gaan staan, dreigt het kenmerkende geluid van de patrijs definitief van het Vlaamse platteland te verdwijnen.
Het herstellen van de ‘driepotige stoel’ is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van landbouwers, jagers en natuurbeschermers die geen uitstel meer duldt.
Uiteindelijk is de patrijs een symbool geworden van de keuze die we maken voor de toekomst van onze eigen leefomgeving en de natuur die ons rest.
De roep van de patrijs mag niet verworden tot een echo uit het verleden, maar moet een drijfveer zijn voor een hernieuwd en daadkrachtig natuurbeleid in Vlaanderen.
Studies en praktijkvoorbeelden uit het Verenigd Koninkrijk laten zien dat patrijzenbescherming en moderne landbouw verenigbaar zijn wanneer de theorie van de stoel wordt toegepast.
De resultaten van de nieuwe INBO-studie maken opnieuw duidelijk dat de patrijs voor haar voortbestaan afhankelijk is van zeer actief en doelgericht beheer.
HVV onderschrijft deze theorie van de GWCT al jaren en vraagt om actie om de dalende trend van 0,77 eindelijk weer boven de grens van 1 te krijgen.
Dit artikel biedt een volledig overzicht van de factoren die de patrijs op de rand van de afgrond hebben gebracht en de mogelijke wegen naar herstel.
De onderzoekers benadrukken dat beheermaatregelen in de eerste plaats moeten focussen op de overleving van de hen, het nestsucces en de kuikenoverleving.
Deze factoren hebben de grootste impact op de populatiegroei en moeten voor een maximaal effect gelijktijdig worden aangepakt door alle betrokken partijen.
Biotoopbeheer is hierbij essentieel om het nesthabitat te verbeteren en de hennen en hun legsels een veilige plek te bieden in het veranderende landschap.
HVV zet daarnaast in op technologische innovatie zoals drones met warmtecamera's om maaislachtoffers te beperken en zo de overleving van jonge vogels te verhogen.
De patrijs blijft een zorgenkindje maar met de juiste, wetenschappelijk onderbouwde maatregelen is er nog hoop op een herstel in de Vlaamse velden.
Het is aan de beleidsmakers om nu de juiste perimeter voor beheerovereenkomsten vast te leggen en de nodige middelen voor habitatcreatie vrij te maken.
Samen kunnen we ervoor zorgen dat de driepotige stoel van de patrijs weer stevig staat en de soort niet langer op de intensive care hoeft te verblijven.

400 illegaal gevangen zangvogels in beslag en de vogelwereld van GroenRand

400 illegaal gevangen zangvogels zijn in beslag genomen, een flinke gebeurtenis voor de vogelwereld van GroenRand

De pen van Glenn

Wanneer de vroege ochtendzon boven de Voorkempen klimt en de dauw nog op het gras van de Antitankgracht glinstert, ontwaakt er een wereld vol gefluit, getik en gekwetter.
Voor veel wandelaars is dit een heerlijk achtergrondkoor, maar voor de vrijwilligers van natuurvereniging GroenRand is het de start van een boeiende missie.
Met hun eigen reportagereeks Vogels van A tot Z brengen ze deze gevleugelde buren op een aanstekelijke manier in kaart.
Het project is uitgegroeid tot een indrukwekkend digitaal archief dat niet alleen soorten registreert, maar ook de passie voor de lokale natuur aanwakkert.
Het idee achter de reeks is even simpel als doeltreffend.

In plaats van droge feiten uit een stoffige gids, krijgt de lezer een inkijkje in de levens van vogels die hier in de regio ook echt in de achtertuin of het lokale bos voorkomen.
Het is een mix van interessante weetjes en pure bewondering.
Op de website van de vereniging vloeien tekst en beeld naadloos in elkaar over, mede dankzij de prachtige foto’s van een bevlogen groep natuurfotografen.
Namen als Frank Vermeiren, François Eennaes, Wim Verschraegen en Ingrid Boumans slagen erin om soorten die we normaal nauwelijks opmerken haarscherp en vol karakter vast te leggen.

Denk aan de boomkruiper, die als een volleerd muisje in spiraalvorm tegen boomstammen op rent, of de mysterieuze draaihals, die met zijn perfecte schutkleur bijna onzichtbaar is tegen een berkenschors.

Je leert als lezer niet alleen hoe een vogel eruitziet, maar ook waarom juist onze regio met zijn specifieke heide- en bosrelicten zo cruciaal is voor hun voortbestaan.
Deze reportages zijn echter meer dan alleen een plezier om te lezen.
Ze vormen de ruggengraat van een veel groter plan.
GroenRand droomt van de realisatie van een klimaatgordel, een aaneengesloten groen lint dat versnipperde natuurgebieden weer met elkaar verbindt.
Voor vogels is zo’n gordel een absolute zegen.
Het fungeert als hun snelweg, supermarkt en kraamkliniek in één.
Zonder deze verbindingen raken populaties geïsoleerd en kwetsbaar.
Elke nieuwe aflevering in de alfabetische reeks laat zien dat een gezonde, verbonden leefomgeving geen luxe is, maar een absolute noodzaak voor de fauna in de Voorkempen.
Het gaat om het herstellen van de natuurlijke dynamiek in een landschap dat door de jaren heen steeds verder versnipperd is geraakt door wegen en bebouwing.
Toch is het niet alleen maar positief nieuws in de vogelwereld.
De noodzaak om onze vogels te beschermen werd onlangs pijnlijk duidelijk door een golf van verontwaardiging in de regio.
Het Agentschap Natuur en Bos nam de afgelopen maanden op verschillende plekken bijna 400 illegaal gevangen zangvogels in beslag.
Het is bijna niet te bevatten dat er in deze tijd nog steeds mensen zijn die beschermde Europese vogels uit de natuur roven voor illegale handel.
Deze praktijken herinneren ons eraan dat natuurbehoud niet alleen gaat over het planten van bomen, maar ook over actieve handhaving en het beschermen van individuele levens.
De lijst met onderschepte vogels was onthutsend lang en geeft een triest beeld van de omvang van deze handel.

Er zaten meer dan honderd putters bij, maar ook kanaries, vinken, mussen en sijzen werden in krappe kooitjes aangetroffen.
Zelfs vertrouwde tuinbezoekers zoals de merel en de zanglijster, die met hun zang onze lentedagen kleur geven, waren niet veilig voor de vogelvangers.
Het gaat soms om redelijk zeldzame soorten die op de zwarte markt erg lucratief blijken.
Zeker een appelvink, kruisbek of geelgors zijn daar enkele honderden euro's per vogel waard.

Het is een schimmige wereld waar verouderde, illegale tradities en financieel gewin belangrijker worden gevonden dan de vrijheid en het welzijn van de natuur.
Meestal werken deze criminelen alleen en gaat het om wat oudere daders die gewoontes van vroeger in stand willen houden.
Het werd vrij snel duidelijk dat de vogels illegaal gevangen waren, omdat ze geen ring of een valse ring droegen.
Een inheemse vogel mag je namelijk alleen als huisdier houden als hij een vaste gesloten pootring draagt met een uniek nummer.
Die ring is precies op maat gemaakt, zodat je die enkel kan omdoen als de vogel nog een klein nestblijvertje is van slechts enkele dagen oud.
Zodra een vogel groter is, krijg je de ring fysiek niet meer over de poot zonder de vogel ernstig te verwonden.
Vogels zonder ring, of met een overduidelijk opengebogen of vervalst exemplaar, worden dus direct als illegaal herkend.
Dit systeem is de belangrijkste barrière tegen de stroperij van volwassen vogels uit de vrije natuur.
De geredde vogels werden opgevangen in een gespecialiseerd natuurhulpcentrum om aan te sterken.
Daar kregen ze de rust, de juiste voeding en de medische zorg die ze nodig hadden om bij te komen van hun traumatische gevangenschap.
De meesten konden na enkele dagen alweer worden vrijgelaten in de vrije natuur.
Vlak voor hun vlucht naar de vrijheid kregen ze nog een officieel wetenschappelijk ringetje om, zodat onderzoekers hun verdere levensloop kunnen blijven volgen.
Dit wetenschappelijke ringwerk is cruciaal voor ons begrip van trekroutes en de overlevingskansen van deze kwetsbare soorten.

Dit soort incidenten bewijst dat de aanpak van GroenRand nodig blijft en dat educatie hand in hand moet gaan met bescherming.
Door mensen via de reportages en de indrukwekkende beelden van hun fotografen te laten zien hoe prachtig een vogel in vrijheid is, groeit het respect voor de gehele leefomgeving.

Vogels worden vrijgelaten door het natuurcentrum

Het Agentschap Natuur en Bos blijft hopen dat deze illegale vangst op termijn uitsterft door harde handhaving en stevige boetes.
Het uiteindelijke doel is dat niemand het meer in zijn hoofd haalt om zo'n vogel in een kooitje te stoppen, simpelweg omdat de waardering voor de levende natuur te groot is geworden.
Een vogel komt immers pas echt tot zijn recht als hij onderdeel is van dat weidse lint van de klimaatgordel, waar hij van A tot Z kan doen waar hij voor gemaakt is: vliegen, zingen en bijdragen aan het ecologische evenwicht.
Wanneer je voortaan door de Voorkempen wandelt en een vogel ziet wegschieten tussen de struiken, is de kans groot dat je hem herkent uit de reeks.

Misschien is het die kleine acrobatische boomkruiper, of een geelgors die vanaf een paaltje zijn kenmerkende liedje laat horen.
Door deze verhalen en beelden te delen, bouwt GroenRand aan een gemeenschap van trotse natuurbeschermers.
Het is die collectieve trots die de drijvende kracht vormt achter de realisatie van de klimaatgordel en een veilige toekomst voor alles wat vliegt en fluit in onze streek.
Want alleen door de natuur een stem en een gezicht te geven, kunnen we haar echt veiligstellen voor de generaties die na ons komen.

Ringen van vogels door natuurcentrum

Frank Vermeiren legt de zeldzame graspieper vast langs de Antitankgracht

Frank Vermeiren fotografeert de zeldzame graspieper langs de Antitankgracht

Frank Vermeiren: vogels van A tot Z

In deze uitgebreide aflevering van de reeks 'Vogels van A tot Z' neemt natuurfotograaf Frank Vermeiren ons mee naar de omgeving van de Antitankgracht.
Dit gebied vormt een essentieel deelgebied binnen het projectgebied van GroenRand en is van cruciaal belang voor de lokale biodiversiteit.
Frank legt de natuur in de Voorkempen en de Antwerpse Kempen als geen ander door zijn lens vast voor toekomstige generaties.
Hij laat ons vandaag kennismaken met een vogel die bij velen nog onbekend is ondanks zijn unieke gedrag.
Gisteren op 24 maart maakte hij een wandeling door de prachtige en uitgestrekte natuur van de Voorkempen.
We zijn inmiddels beland aan de letter G van de alfabetische reeks en besteden aandacht aan de graspieper.
Dat Frank Vermeiren de graspieper heeft kunnen fotograferen op de open vlaktes van de Voorkempen is een ware voltreffer.
Deze waarneming sluit precies aan bij de specifieke natuurlijke habitat die deze vogel nodig heeft om te overleven.
Hoewel sommigen zouden denken dat het nog vroeg in het seizoen is bevestigen de actuele gegevens van Waarnemingen.be het tegendeel.

De voorjaarstrek is momenteel in volle gang en de vogels keren massaal terug naar hun vertrouwde broedgebieden.
Eind maart is namelijk de absolute piekperiode voor de graspieper aangezien tienduizenden vogels nu over ons land trekken.
Vele exemplaren keren nu terug uit het zuiden om hun territorium te bezetten en te verdedigen tegen rivalen.
In de regio van de Voorkempen wordt de vogel momenteel op diverse open locaties waargenomen door aandachtige vogelkijkers.
Dit gebeurt met name langs de open bermen van de Antitankgracht binnen de sector Schoten en Brasschaat.
Ook op het Groot Schietveld in Brecht en in de open delen van De Inslag in Brasschaat is de vogel nu volop aanwezig.
Zelfs in de meer agrarische gebieden van de Voorkempen zoals in Ranst en Zandhoven zijn er dagelijks meldingen.
Het gaat hierbij vaak om overvliegende groepen of rustende exemplaren die energie verzamelen voor de verdere trek.
Op deze open plekken heeft Frank de vogel optimaal kunnen vastleggen tijdens zijn typische en spectaculaire zangvlucht.
Hierbij stijgt de graspieper luid zingend op naar een hoogte van ongeveer twintig meter boven de grond.
Daarna zweeft hij als een parachutist met stijve vleugels weer naar beneden richting een veilige graspol of een houten paaltje.
Deze foto's zijn een prachtig en tastbaar bewijs van de vroege lenteactiviteit in de gehele regio Voorkempen.
In dit open landschap is de vogel veel minder schuw dan tussen de dichte bomen van de omliggende bossen.
De graspieper met de wetenschappelijke naam Anthus pratensis is een onopvallende maar uiterst fascinerende zangvogel.
Hij is onlosmakelijk verbonden met het open en vochtige landschap dat zo kenmerkend is voor onze regio.
Hoewel hij op het eerste gezicht lijkt op een eenvoudige kleine bruine vogel schuilt er een complexe levenswijze achter.
Zijn gecamoufleerde verenkleed is een noodzakelijke aanpassing aan het leven op de grond tussen het gras.
Dit maakt hem helaas ook zeer kwetsbaar voor de snelle en ingrijpende veranderingen in ons moderne Vlaamse landschap.
In de regio van de Voorkempen waar bossen en beekvalleien elkaar afwisselen fungeert de vogel als een graadmeter.
Hij is een belangrijke indicator voor de ecologische gezondheid en de variatie van het open agrarische gebied.
Uiterlijk kenmerkt de vogel zich door een fijngebouwd en slank lichaam van ongeveer vijftien centimeter lang.
Zijn verenkleed is een meesterwerk van natuurlijke schutkleuren met een olijfbruine rug en donkere strepen.
Zijn lichte borst is eveneens zwaar gestreept wat zorgt voor een perfecte camouflage tussen droge grassen.
Het meest onderscheidende fysieke kenmerk van deze soort is de opvallend lange achternagel aan zijn poten.
Deze evolutionaire aanpassing stelt hem in staat om behendig over zachte of drassige bodems te wandelen.
Zonder deze lange nagel zou hij veel sneller wegzakken in de modderige oevers van de beekvalleien.
In de vlucht zijn de witte buitenste staartpennen goed zichtbaar voor de geoefende waarnemer.
Dit is vaak het eerste teken van zijn aanwezigheid wanneer hij plotseling verschrikt opvliegt uit de vegetatie.
De graspieper heeft een dunne en spitse snavel die typisch is voor een gespecialiseerde insecteneter.

Zijn poten zijn roze-achtig bruin van kleur en de lange achterteen helpt hem om grip te houden op rietstengels.
In de Voorkempen vindt de vogel zijn ideale leefgebied in de resterende vochtige graslanden zoals de Schijnvallei.
Hij heeft een sterke en onverzoenlijke voorkeur voor een open horizon zonder opgaande bebouwing of bomenrijen.
Hij mijdt dichte bebossing waar roofvogels en andere predatoren zich gemakkelijker kunnen verschuilen voor de jacht.
De vogel is een echte grondbewoner die de hele dag foerageert op zoek naar kleine ongewervelde dieren.
Tijdens het broedseizoen bestaat zijn dieet hoofdzakelijk uit vliegen en spinnen en rupsen en langpootmuggen.
Deze eiwitrijke voeding is van levensbelang voor de snelle groei van de hulpeloze jongen in het nest.
In de wintermaanden schakelt hij noodgedwongen over op kleine zaden wanneer de insecten door de kou schaars zijn.
Het nestelen gebeurt eveneens volledig op de grond en is vaak diep verborgen in een dichte graspol.
Soms kiest het vrouwtje ook een pluk biezen of heide uit om haar eieren veilig in te leggen.
Het vrouwtje bouwt een kunstig kommetje van droge halmen en haar in een zelf gegraven klein kuiltje.
Ze legt gewoonlijk vier tot zes eieren die grijsachtig of bruin gespikkeld zijn voor optimale camouflage.
De eieren vallen op die manier nauwelijks op tegen de donkere ondergrond van de Vlaamse bodem.
Dit maakt de soort echter zeer kwetsbaar voor predatie door vossen of wezels of eksters en kraaien.
Bovendien vormt menselijke verstoring door wandelaars met loslopende honden een grote bedreiging voor het broedsucces.
Wanneer een mogelijke indringer het nest nadert zal de oudervogel vaak heel stiekem wegsluipen door de dichte begroeiing.
Pas op een veilige afstand van het nest zal hij opvliegen om de exacte locatie niet aan de vijand te verraden.
De ecologische waarde van de Antitankgracht als verbindingszone voor deze soort is enorm.
Volgens natuurvereniging GroenRand loopt deze gracht als een blauwe draad door het landschap.
Ze verbindt op natuurlijke wijze verschillende geïsoleerde natuurgebieden in de Voorkempen.
Voor een grondbroeder vormt de onbebouwde berm langs de gracht een broodnodige rustplek in een versnipperd gebied.
De vogel is echter zeer kieskeurig en heeft nood aan een mozaïek van korte en lange vegetatie.
Wanneer deze variatie verdwijnt door overmatige bemesting of te intensief maaibeheer verdwijnt de vogel onmiddellijk.
In de Voorkempen zien we dat de vogel vooral standhoudt daar waar het waterpeil kunstmatig hoog wordt gehouden.
Vochtige bodems zijn namelijk veel rijker aan de noodzakelijke insecten die als voedsel dienen voor de kuikens.
De status van de graspieper in de regio is helaas precair en vraagt om de constante aandacht van lokale natuurbeschermers.
Door de intensivering van de moderne landbouw worden weilanden veel vaker en vroeger in het jaar gemaaid.
Dit is vaak fataal voor de legsels die zich nog in de kwetsbare fase van het uitbroeden bevinden.
Daarnaast zorgt de algemene verdroging van de bodem voor een directe afname van de beschikbare biomassa.
Hierdoor is de vogel in Vlaanderen inmiddels opgenomen op de officiële IUCN Rode Lijst als een bedreigde soort.
In de Voorkempen is hij voor zijn voortbestaan volledig afhankelijk van gebieden met een specifiek natuurbeheer.
Dit beheer omvat onder meer het strikt uitstellen van de maaidatum tot ver na de kritieke broedperiode.
Ook het herstellen van de natuurlijke waterhuishouding in de beekvalleien zoals de Delfte Beek is van groot belang.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat de vogel ook sterk profiteert van brede en bloemrijke akkerranden.
Deze randen dienen als een noodzakelijke buffer tussen de intensieve landbouw en de kwetsbare natuurgebieden.
Tijdens de trekperiodes is de Voorkempen een cruciaal ruststation voor duizenden vogels die op doorreis zijn.
De openheid van de lokale beekvalleien biedt hen de nodige veiligheid om even uit te rusten.

De wintertrek is een ander fascinerend fenomeen waarbij vogels uit het hoge noorden bij ons komen schuilen.
Deze wintergasten uit Scandinavië mengen zich vaak met onze eigen lokale populaties op braakliggende akkers.
Tegenwoordig vormt de wereldwijde klimaatverandering echter een nieuwe en ernstige bedreiging voor deze zanger.
Hogere temperaturen kunnen ervoor zorgen dat de piek in het insectenaanbod veel te vroeg in het jaar valt.
Deze mismatch zorgt ervoor dat er geen voedsel meer is wanneer de eieren eindelijk uitkomen.
Daarnaast zorgen de extreme droogteperiodes in de zomer ervoor dat de bodem simpelweg te hard wordt.
De vogel kan dan niet meer met zijn snavel in de grond boren om larven of wormen te vangen.
Zware regenval in de broedtijd kan dan weer zorgen voor het noodlottig onderlopen van alle grondnesten.
Het behoud van de resterende open ruimtes en het herstel van de hydrologie is dus een absolute prioriteit voor GroenRand.
Toch blijft de vogel een iconische verschijning voor elke aandachtige en natuurlievende wandelaar.
Wie in de vroege ochtend op pad gaat kan met een beetje geluk nog steeds getuige zijn van zijn roep.
Het is een ijl en hoog geluid dat symbool staat voor de wilde natuur die we in deze regio zo waarderen.
Frank Vermeiren heeft dit met zijn camera op een uiterst vakkundige wijze weten vast te leggen voor ons.
Zijn werk herinnert ons eraan dat de grootste schoonheid vaak in de kleinste details van de natuur verborgen zit.
Met de juiste wettelijke bescherming en een aangepast beheer kan de graspieper een vaste bewoner blijven.
Laten we hopen dat toekomstige generaties in Schoten en Brasschaat ook nog kunnen genieten van dit schouwspel.
Het is onze gezamenlijke morele verantwoordelijkheid om de stilte en de ruimte van het open veld te vrijwaren.
Alleen door de verdere versnippering van het landschap resoluut tegen te gaan redden we deze vogelsoort.
Elke bewaard gebleven meter berm langs de historische Antitankgracht telt mee in dit overlevingsverhaal.
Zonder deze inspanningen zou het landschap van de Voorkempen een stuk stiller en minder kleurrijk worden.

Van sensibiliseren naar realiseren: GroenRand eist versnelde actie voor de otter en de Antwerpse klimaatgordel

Van bewustwording naar actie: GroenRand dringt aan op versnelde maatregelen voor de otter en de Antwerpse klimaatgordel

De pen van Glenn

Glenn is een drijvende kracht achter GroenRand en de publieke stem voor natuurbehoud in de Voorkempen.
Zijn missie is het creëren van robuuste natuurverbindingen om de lokale biodiversiteit te versterken.
Hiermee wil hij voorkomen dat zeldzame soorten zoals de otter en de boommarter slachtoffer worden van versnippering.

Door deze verbindingen kunnen zij zich weer veilig en ongehinderd door het Vlaamse landschap verplaatsen.

Op 12 en 13 maart vormde Antwerpen het decor voor de Europese otterconferentie.
Voor natuurvereniging GroenRand waren de gepresenteerde bevindingen niet louter academisch.
Ze vormen een dwingende aanleiding om de alarmbel te luiden.
Terwijl de otter in Nederland een indrukwekkende comeback viert blijft de soort in Vlaanderen steken in de marge.
We spreken hier over een uiterst kwetsbare randpopulatie die zonder kordaat ingrijpen onherroepelijk in een genetische valstrik zal lopen.
De geschiedenis van de Vlaamse otter is getekend door diepe dalen.
Waar het dier rond 1900 nog een alledaagse verschijning was in onze waterlopen zorgde actieve vervolging halverwege de 20ste eeuw voor een drastische achteruitgang.
Pas sinds het begin van deze eeuw merken we een voorzichtige kentering.
Sporen langs de Antitankgracht en waarnemingen in Lubbeek en West Vlaanderen bieden hoop maar die hoop is broos.
Om dit prille herstel een fundament te geven schreef Michiel Cornelis in 2020 vanuit Natuurpunt Brasschaat het strategische Plan Cornelis.
Dit plan dient als een technisch en ecologisch draaiboek om de Antitankgracht over een traject van 33 kilometer te transformeren tot een vitale blauw groene ader tussen de Schelde en de Kempen.
Experts en vrijwilligers hebben het gebied minutieus opgedeeld in 31 secties waarbij elk deel is voorzien van een gedetailleerde fiche die de lokale knelpunten en kansen blootlegt.

De kern van deze strategie is fysieke ontsnippering zoals de installatie van loopplanken onder bruggen en het aanpassen van duikers om te voorkomen dat otters gedwongen worden de weg op te gaan met alle fatale gevolgen van dien.
Daarnaast zet het plan in op rust zones oeverherstel en wetenschappelijke monitoring via eDNA en cameravallen.
Het lot van de otter werd pijnlijk geïllustreerd door het verhaal van Mevrouw Eenoog.
Dit eenogige vrouwtje verblijft al sinds 2019 in de vallei van de Durme en de Moervaart.
Hoewel zij enorme afstanden tot 54 kilometer aflegt op zoek naar een soortgenoot is zij er in zeven jaar tijd niet in geslaagd een partner te vinden.
Individuele veerkracht volstaat niet als veilige verbindingen met andere populaties ontbreken.
Vlaanderen blijft de ontbrekende schakel in het Europese netwerk met een giftige menukaart vol PCB's en PFAS een moordende verkeersdruk en een habitat die kwalitatief nog onder de maat blijft.
Na een decennium van sensibiliseren vindt GroenRand dat de basis voor de Nieuwe Rand stevig genoeg is gelegd wat de klimaatgordel betreft.

Nu het ontwerp-voorkeursbesluit binnenkort op tafel ligt en de laatste inspraakronde nadert verschuift de focus van het informeren naar het nauwgezet opvolgen van de realisatie.
Vanaf mei 2026 stopt de vereniging met haar publieksactiviteiten om al haar energie te steken in een rol als constructieve maar alerte partner.
Het doel is nu vooral om de gemaakte plannen om te zetten in tastbare resultaten op het terrein.
GroenRand wil erover waken dat de beloofde natuurverbindingen en biodiversiteitsprojecten niet enkel op papier blijven staan maar ook effectief worden uitgevoerd.
De prioriteit ligt bij directe actie met tastbare resultaten, zoals het onmiddellijk verwijderen van barrières voor fauna, het lokaal ontharden en de daadwerkelijke uitrol van de projecten uit de Klimaatgordel.

Door deze nieuwe koers te varen wil GroenRand de overgang van visie naar uitvoering versnellen en de vinger aan de pols houden bij de Vlaamse overheid om de groene ambities tijdig en kwalitatief in te vullen.
Bovendien hangt er een financieel zwaard van Damocles boven de otterbescherming.
Na 2027 lopen zowel het INTERREG project Otter over de grens als het Vlaamse Soortenbeschermingsprogramma SBP af.
De broodnodige ontsnippering leunt momenteel zwaar op tijdelijke VAPEO middelen uit het Relanceplan die bovendien al in 2026 uitgeput zullen zijn.
Zonder nieuwe budgettaire garanties dreigt de structurele aanpak volledig stil te vallen.
De grootste blokkade is momenteel echter van bestuurlijke aard door procedures rond De Nieuwe Rand die verlammend werken voor urgente natuurdoelen.

De methodiek van Complexe Projecten gijzelt natuuracties door ze juridisch te koppelen aan grootschalige infrastructuurwerken zoals de A102 of de Nx.
Daardoor worden belangrijke natuurprojecten gereduceerd tot pasmunt of ruimtelijke compensatie voor nieuw asfalt.
In het dossier van de Antitankgracht houdt dit in dat cruciale maatregelen zoals ontharding, ontsnippering, waterberging en de aankoop van gronden om de Schietvelden te verbinden pas lijken te gebeuren zodra de eerste schop voor de wegenwerken de grond in gaat.
Voor de otter en voor ons klimaat is dat simpelweg te laat.
Gezien de dringende situatie brengt GroenRand deze problematiek naar het parlement en vraagt minister Jo Brouns om een spoedig antwoord op zeven kernvragen.
Vraag 1 gaat over de Schietvelden en de strategische aankoop van percelen aan de Essensteenweg, voordat deze onherroepelijk bebouwd worden, aangezien locaties voor kunstwerken bijzonder schaars zijn.

Het ontbreken van een budgettair kader voor schadeloosstelling bij het voorkeursbesluit DNR vormt een juridisch defect conform het arrest van het Hof van Cassatie van 18 februari 2010.
Zonder financiële dekking voor deze bevriezing van gronden hebben eigenaars de munitie om de volledige DNR procedure te laten vernietigen wegens schending van het eigendomsrecht.
Vraag 2 richt zich op de toekomst van het SBP Otter en het financieel vacuüm na 2027 waarbij wordt gevraagd of de voorbereidingen voor verlenging zijn gestart en welke budgetten worden vastgelegd tot 2031 voor het Antitankgracht-project.
Vraag 3 pleit voor volledige financiering van de heropening van gedempte delen (Antitankgracht) in Sint-Job-in-’t-Goor en het Schildestrand, omdat waterretentie via de Blue Deal en ecologische migratie technisch één onverdeelbare ingreep vormen.

Omdat binnen de Gebiedsdeal Droogte 2.0 reeds subsidies zijn toegekend voor aankoop en ontharding is het logisch dat er ook direct in de financiering voor de feitelijke openlegging wordt voorzien.
Het herstellen van deze barrières is essentieel voor biodiversiteit en om genetische verarming door isolatie te voorkomen zodat soorten kunnen overleven in een robuust leefgebied.
Vraag 4 stelt de achtergestelde positie van de regio Antwerpen aan de kaak terwijl het onderzoek voor de N12 (Turnhoutsebaan Oost - Schilde) en de Schietvelden door bureau Hesselteer reeds is afgerond.
Wij vragen om deze dossiers als quick wins uit de trage procedures van De Nieuwe Rand te halen omdat verbindingen tussen het Klein en Groot Schietveld wettelijk dwingend zijn op basis van de Europese Habitatrichtlijn.
De overheid moet een gunstige staat van instandhouding voor soorten als de adder en het heideblauwtje garanderen en genetische isolatie voorkomen op basis van de Europese natuurdoelen en het verslechteringsverbod.
Vraag 5 stelt voor een interdepartementale taskforce op te richten tussen AWV en ANB om de uitvoering van het SBP los te koppelen van de vertragingen binnen De Nieuwe Rand.

Vraag 6 vraagt om structurele financiering voor slibruimingen en de sanering van toxische PCB's en PFAS over de gehele lengte van de gracht om de giftige menukaart weg te nemen en de waterbufferende functie te herstellen.
Vraag 7 vraagt om bevestiging dat de otterbescherming voortaan structureel wordt aangestuurd vanuit het Vlaams beleid met financiële garanties na 2027.
De urgentie laat geen verdere vertraging toe en de reeds onderzochte dossiers moeten nu versneld als quick wins op het terrein worden gerealiseerd.