François Eennaes en de roodborsttapuit op het Klein Schietveld
François Eennaes
De zon staat laag boven het Klein Schietveld in Brasschaat, een uitgestrekt militair domein waar de natuur nog haar eigen wetten dicteert en de menselijke aanwezigheid slechts een voetnoot lijkt in de cycli van het landschap.
Het gouden strijklicht werpt lange, grillige schaduwen over de heidepollen en de verspreide vliegdennen die als eenzame wachters over het terrein verspreid staan.
Te midden van deze serene rust houdt François Eennaes halt om de horizon af te speuren naar de bewoners van deze ruige vlakte.
François Eennaes werkt nauw samen met de natuurvereniging GroenRand. GroenRand streeft naar een aaneengesloten natuurgebied om de versnippering tussen het Groot en Klein Schietveld definitief te stoppen.
De Schietvelden zijn nabij elkaar gelegen maar worden momenteel van elkaar gescheiden door dwarsende verkeersinfrastructuren zoals de Essensteenweg en de Bredabaan.
Nochtans behoren de Schietvelden beide tot het Natura 2000-netwerk en bevatten ze beide zeer zeldzame habitats die cruciaal zijn voor de instandhoudingsdoelstellingen van diverse soorten.
De potentiële meerwaarde van een verbinding tussen beide gebieden is bijgevolg groot.
Door deze gebieden fysiek met elkaar te verbinden ontstaat er samen met de Kalmthoutse Heide één groot en robuust natuurmassief van duizenden hectaren dat veel beter bestand is tegen de gevolgen van klimaatverandering zoals hitte en droogte.
Dit is cruciaal voor de biodiversiteit omdat het een noodzakelijke genetische uitwisseling tussen populaties mogelijk maakt.
Verschillende diersoorten kunnen zich zo ongehinderd verplaatsen tussen de verschillende ven- en heidegebieden en dat voorkomt inteelt.
De verbinding is ook erg belangrijk voor de roodborsttapuit omdat deze vogel specifiek leeft in de open en halfopen heidelandschappen van de Schietvelden.
Een groter en verbonden gebied biedt deze soort meer noodzakelijke overgangszones voor nestgelegenheid en vergroot het oppervlak aan kwaliteitsvol jachtgebied voor insecten.
De verbinding koppelt bovendien de drie grote kernen aan elkaar tot een samenhangend netwerk waarin kwetsbare flora en fauna optimaal beschermd worden tegen externe verstoringen.
De prioritaire uitwerking van deze actie is specifiek gekozen omwille van de urgentie.
Uit ontwerpend onderzoek door de bureaus Hesselteer en Omgeving is gebleken dat het tussenliggende gebied onder druk staat van bijkomende bebouwing.
De urgentie van dit project is hoog aangezien experts waarschuwen dat het voortbestaan van zeldzame plant- en diersoorten in gevaar komt als deze versnippering niet snel wordt aangepakt.
Een aantal beschermde soorten binnen de Schietvelden staan daarnaast onder toenemende druk van klimaatverandering waarbij de recente droogte een teken aan de wand is.
Onder de vlag van het project Greenconnect pleit GroenRand daarom voor de dringende aankoop van strategische gronden en de aanleg van ecotunnels om deze vitale verbinding in de groene gordel rond Antwerpen te waarborgen.
Als toegewijde natuurwaarnemer heeft François een geoefend oog ontwikkeld voor de kleinste bewegingen in de vegetatie op dit domein.
Zijn aandacht wordt getrokken door een markant, gedrongen silhouet dat onverstoorbaar op de uiterste top van een braamstruik balanceert.
Het is een mannetje roodborsttapuit (Saxicola rubicola), een kleine zangvogel van ongeveer twaalf tot dertien centimeter die een cruciale en onmisbare schakel vormt in het lokale ecosysteem van de Voorkempen.
Hoewel zijn naam een directe samenvoeging lijkt van een roodborstje en een tapuit, weet François als kenner dat deze vogel nauwer verwant is aan de familie van de vliegenvangers (Muscicapidae).
De wetenschappelijke soortnaam rubicola is een directe verwijzing naar zijn favoriete verblijfplaats en betekent letterlijk ‘bewoner van de braamstruiken’.
Wie door de Voorkempen wandelt, kan deze fiere vogel nauwelijks over het hoofd zien door zijn opvallende gedrag en felle kleuren.
Hij bezit de onvermoeibare gewoonte om steevast op het allerhoogste punt van een struik, een uitgestoken tak of een weidepaaltje te gaan zitten om zijn domein te bewaken.
Vanaf die strategische uitkijkpost overziet hij zijn territorium, dat in dit uitgestrekte gebied doorgaans een oppervlakte beslaat van enkele hectaren.
Zijn territoriumdrift is legendarisch; elke indringer, of het nu een soortgenoot is of een andere kleine zangvogel, wordt met felle vluchten en luidruchtig getik verjaagd.
Het uiterlijk van het mannetje is ronduit spectaculair door de harde visuele contrasten, met een gitzwarte kop die scherp afsteekt tegen de witte halszijden in zijn nek.
Deze witte vlek ligt als een onvolledige ring om zijn hals en valt voor de waarnemer al van grote afstand op tegen de vaak donkere achtergrond van de struwelen.
Zijn borst is feloranje tot rood gekleurd, wat natuurlijk een groot deel van zijn Nederlandse naam verklaart voor iedereen die hem ziet.
Bij het opvliegen toont hij bovendien een opvallende witte stuitvlek die scherp contrasteert met de zwarte staartveren en de donkere rugdelen.
Het vrouwtje is een stuk onopvallender getekend met bruin gestreepte bovendelen over haar hele lichaam, wat een perfecte camouflage biedt.
Deze schutkleur is van levensbelang wanneer ze op haar nest in de dichte begroeiing zit om haar eieren te beschermen tegen predatoren.
Toch bezit ook zij een warme oranje gloed op de borst die haar identiteit verraadt, evenals twee witte vlekken op de bovenvleugel ter herkenning.
De jonge vogels lijken op het gespikkelde vrouwtje maar zijn lichter bruin en nog beter gecamoufluurd tegen de zandige bodem van het Schietveld.
Een opvallend kenmerk van beide geslachten is hun constante en nogal zenuwachtige gedrag, waarbij ze voortdurend met hun korte vleugels en hun staart wippen.
Ze scannen onophoudelijk de omgeving op mogelijk gevaar of een prooi die zich laag in het gras of op de bodem begeeft.
De jachttechniek van deze vogel is zowel efficiënt als fascinerend: vanaf zijn hoge uitkijkpost spiedt hij onafgebroken naar de grond.
Zodra hij een beweging waarneemt van een kever of een rups, duikt hij in een rechte lijn omlaag naar de vegetatie.
Hij verschalkt zijn prooi razendsnel en keert daarna vrijwel direct terug naar een hoge en veilige post om de wacht te hervatten.
Het voedsel bestaat voornamelijk uit insecten zoals langpootmuggen, kevers, rupsen en vlinders, maar ook wormen en spinnen staan op het menu.
Zelfs slakken en soms zaden en bessen worden gegeten, wat hem helpt te overleven in verschillende seizoenen op het domein.
François merkt op dat de vogel vaak meerdere keren per minuut een duikvlucht maakt, wat wijst op een enorme energiebehoefte voor dit actieve vogeltje.
De vogel kent twee verschillende typen zang: een snelle riedel met metaalachtige klanken en een specifieke baltszang met imitaties van andere soorten.
François hoorde tijdens zijn observaties al diverse motieven van andere heidevogels verweven in het lied van de roodborsttapuit.
Toch is het vooral zijn karakteristieke roep die bij wandelaars bekend in de oren klinkt; een geluid dat klinkt als "wiet-tkk-tkk".
Dit laatste deel lijkt op twee kiezeltjes die tegen elkaar tikken, wat hem in het Engels de treffende naam Stonechat heeft opgeleverd.
Dit gedrag maakt hem een dankbaar onderwerp voor de gedetailleerde foto’s en waarnemingen die François Eennaes regelmatig vastlegt.
Zijn rapportages bieden een uniek inzicht in hoe de soort gebruikmaakt van de specifieke vegetatie op dit militaire domein in Brasschaat.
Hij ziet hoe de vogels behendig laveren tussen de struikhei en de dophei, gebruikmakend van elk hoogteverschil in het terrein.
De roodborsttapuit leeft het liefst in overgangszones waar het open veld wordt afgewisseld met dicht struikgewas en heide.
De regio Voorkempen vormt een cruciale overgang tussen de stedelijke rand en de zanderige bodems van de Kempen met zijn uitgestrekte bossen.
Met name in gebieden zoals het Groot Schietveld en het Klein Schietveld is de soort een vaste waarde die elk jaar trouw terugkeert.
De combinatie van open heide en verspreide vliegdennen zorgt daar voor een optimale en rustige broedomgeving weg van de drukte.
Ook de heiderelicten in gemeenten zoals Zoersel en Malle bieden precies de juiste structuur voor het in stand houden van een populatie.
In de valleigebieden van de Kleine Nete en de Aa worden de vogels eveneens regelmatig waargenomen door waakzame lokale kenners.
Zelfs op braakliggende gronden rond Schilde en Wijnegem duikt de vogel tegenwoordig op, mits er voldoende rommelige hoekjes aanwezig zijn.
De aanwezigheid van verspreide braamstruiken is hierbij vaak de doorslaggevende factor voor het succes van een broedpaar.
Het broedseizoen begint al vroeg vanaf de maand maart en de vogels kunnen tot wel drie legsels per seizoen hebben.
Per nest worden telkens vier tot zes eieren gelegd, die uiterst zorgvuldig door het vrouwtje worden bebroed in de dichte struiken.
Het nest zelf is een knap staaltje vlechtwerk van droog gras en mos, uiterst zorgvuldig verborgen op of net boven de grond.
Het wordt vaak verstevigd met haren van wilde dieren of pluizig materiaal van planten om de warmte optimaal vast te houden.
Vaak kiest het paar een plek aan de voet van een doornige struik zoals de brem of de wilde braam voor extra veiligheid tegen vossen.
François heeft vastgesteld dat de vogels op het Klein Schietveld een sterke voorkeur hebben voor deze stekelige natuurlijke forten.
De jongen zitten dertien tot zestien dagen op het nest voordat ze voor het eerst de wijde wereld van de Voorkempen in vliegen.
Gedurende deze tijd worden ze door beide ouders gevoerd met een constante stroom van eiwitrijke insecten en larven.
Daarna zijn ze nog zo'n acht tot veertien dagen afhankelijk van hun ouders voor hun dagelijkse aanvoer van voedsel.
Hoewel de roodborsttapuit vroeger een zeldzame verschijning was, gaat het nu erg goed met de soort en is de populatie sterk toegenomen.
Deze positieve trend is mede te danken aan het behoud van open en halfopen landschappen waar extensief beheer wordt toegepast.
Ze trekken doorgaans vanaf september naar Zuid-Europa of Noord-Afrika, maar bij zachte winters overwinteren er steeds meer exemplaren lokaal.
François ziet dit als een direct gevolg van de veranderende klimatologische omstandigheden die de vogel toelaten hier te blijven.
De aanwezigheid van insecten gedurende de winter, door de hogere gemiddelde temperaturen, speelt hierbij een cruciale rol.
Ook de toename van braakliggende terreinen met overjarige grassen biedt hen voldoende beschutting tijdens de koudste nachten.
Door zijn regelmatige observaties op het Klein Schietveld levert hij waardevolle gegevens aan over het broedsucces en de verspreiding.
Deze informatie is essentieel om de ecologische waarde van de verbindingsgebieden in de gehele regio te versterken en te begrijpen.
Het behoud van ruige wegbermen en onbeheerde greppels speelt een grote rol in de verdere expansie van deze prachtige vogelsoort.
Dergelijke structuren fungeren als ecologische stapstenen waarlangs de vogels nieuwe gebieden in de Voorkempen kunnen koloniseren.
Zolang we de ruige en onbeheerde kantjes van ons landschap koesteren, zal de roodborsttapuit een trotse wachter van onze velden blijven.
De tikkende roep die François op zijn wandelingen vergezelt, is een symbool geworden voor de vitale kracht van de natuur in de Voorkempen.
Elke ontmoeting met deze vogel herinnert hem aan de noodzaak om de laatste wilde plekken in onze omgeving te koesteren.
Met elke nieuwe waarneming groeit de collectieve kennis over hoe we dit kwetsbare maar veerkrachtige ecosysteem kunnen bewaren voor de volgende generaties.
Zo blijft de roodborsttapuit, gezeten op zijn braamstruik, het symbool van een landschap waar rust en wilde natuur nog hand in hand gaan.
De roodborsttapuit herinnert ons eraan dat zelfs in een dichtbevolkte regio als de Voorkempen, de natuur spectaculair kan zijn als we haar de ruimte geven.
François Eennaes blijft daarom onvermoeibaar het veld intrekken, gewapend met verrekijker en notitieboek, om deze gevleugelde juwelen te volgen.
Zijn passie voor de roodborsttapuit weerspiegelt de bredere inzet voor een groenere en meer diverse Voorkempen voor iedereen.
