Financiële middelen bepalen nieuwe timing voor laatste fase ‘De Nieuwe Rand’

Financiële middelen bepalen het nieuwe tijdschema voor de laatste fase van ‘De Nieuwe Rand’

De pen van Glenn - foto's: de Nieuwe Rand

De uitvoering van het geïntegreerd onderzoek voor ‘De Nieuwe Rand’, het project gericht op de mobiliteit en leefbaarheid in de Antwerpse oostrand, bevindt zich in een gewijzigde fase.
Waar het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV) en het Departement Omgeving oorspronkelijk de ontwerp-eindrapporten eind april wilden presenteren, is deze timing met een aantal maanden achteruit geschoven.

In een formele mededeling aan alle partners bevestigt de projectleiding dat de financiële middelen om de oorspronkelijke planning mogelijk te maken momenteel ontbreken.
De overheid stelt dat deze beslissing noodzakelijk is omdat zij niet wil inboeten op de kwaliteit van het onderzoek, noch op het transparant samenwerken binnen de gehanteerde werkbankformule.

Dit uitstel heeft directe gevolgen voor de verdere procedure, aangezien het onderzoek de basis vormt voor de laatste inspraakronde over het ontwerp-voorkeursbesluit, het moment waarop burgers en organisaties hun opmerkingen formeel kunnen indienen.

De vertraging beïnvloedt tevens de realisatietermijn van de beoogde klimaatgordel en de uitvoering van diverse projectfiches voor ‘quick wins’ in de regio.
Naast voorstellen van andere partners zijn er onder begeleiding van het Regionaal Landschap de Voorkempen, in samenspraak met GroenRand, vijftien gedetailleerde projectfiches ontwikkeld en ingediend als onderdeel van het totale pakket.

Deze specifieke fiches richten zich op strategische ontsnippering, habitatconnectiviteit en de versterking van de Antitankgracht als centrale groene as, met een begroot investeringsbedrag van € 11.450.000.
De verschuiving roept bij diverse stakeholders vragen op over het langetermijnbudget voor de effectieve uitvoering van de klimaatbuffer.
De Vlaamse overheid onderzoekt momenteel op welke wijze de resterende middelen prioritair ingezet kunnen worden.
De geplande bijeenkomst van 17 juni vindt plaats met een aangepaste agenda, waarbij de focus ligt op een toelichting over de procedurele gevolgen en de nieuwe timing.

Inhoudelijke resultaten over de klimaatgordel worden op die datum nog niet gepresenteerd.
De uiteindelijke realisatie van de geformuleerde groene ambities voor de regio blijft afhankelijk van de budgettaire keuzes die binnen de herziene tijdlijn worden gemaakt.

137 bomen, 2 kilometer werken en 2,7 miljoen euro subsidie: waarom heraanleg Oelegemsesteenweg muurvast zit

137 bomen, 2 kilometer werken en 2,7 miljoen euro subsidie: waarom heraanleg Oelegemsesteenweg muurvast zit

© rr

Op woensdag 21 april 2026 diende GroenRand een officieel bezwaar in bij de gemeente Schilde tegen de lokale wegenwerken.
Dit bezwaar betreft de heraanleg van de Oelegemsteenweg, Schoolstraat en Puttenhoflaan, waarbij de organisatie zich specifiek verzet tegen de grootschalige bomenkap die onderdeel is van de huidige plannen.
De visie van GroenRand is dat de kap van 137 gezonde eiken onnodig en onverantwoord is voor de heraanleg van de Oelegemsteenweg.
Zij vechten de MER-ontheffing juridisch aan omdat deze gebaseerd is op foutieve geografische informatie waardoor de impact op natuurgebied Vrieselhof niet correct is ingeschat.
De vereniging stelt dat onafhankelijk onderzoek bewijst dat de bomen nog zeker dertig jaar kunnen blijven staan, wat eerdere beweringen over een korte levensduur volledig weerlegt.
GroenRand klaagt aan dat de gemeente de zorgplicht schendt door het ontbreken van een boombeschermingsplan en het negeren van de officiële BoomwaardeCalculator.
Daarnaast waarschuwen zij dat de bomenrij een essentiële vliegroute en foerageergebied vormt voor lokale vleermuispopulaties die door de werken wordt vernietigd.
De keuze voor dubbelzijdige fietspaden wordt als disproportioneel beschouwd, zeker omdat alternatieven zoals een enkelzijdig of meanderend pad de bomen wel zouden kunnen sparen.
Bovendien vreest de burgerbeweging dat zelfs de resterende bomen zullen afsterven door de enorme impact van de geplande grondwaterbemaling en de diepe rioleringswerken.
De conclusie van hun bezwaar is dat het huidige ontwerp getuigt van een democratisch deficit en dat de vergunning moet worden geweigerd ten gunste van een natuurvriendelijker alternatief.

Nieuwsblad - Jan Auman

SCHILDE/OELEGEMDe gemeente Schilde en Pidpa trachten al vijf jaar om een vergunning te bemachtigen voor de aanleg van rioleringen en een nieuwe weginrichting in de Schoolstraat, Puttenhoflaan en Oelegemsteenweg, over een afstand van zo’n twee kilometer.
Volgens tegenstanders, die het opnemen voor 137 te kappen bomen, is er sprake van een ‘democratisch deficit’.


Toen de Vlaamse overheid een subsidie van liefst 2,7 miljoen euro ter beschikking bleek te hebben voor de heraanleg van genoemde straten, was wijlen schepen Peter Mendonck (N-VA) snel overtuigd dat de gemeente niet mocht twijfelen. Dit was een buitenkans.

Vergunningen werden verleend, aangevochten, opnieuw aangevraagd en nog eens aangevochten.
Toenmalig minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) verleende eind 2022 een schijnbaar definitieve vergunning, maar die is inmiddels al een poos vervallen.
De deputatie van de provincie Antwerpen verleende een nieuwe vergunning op 31 juli 2025.
Tegen die beslissing werd beroep aangetekend bij de Vlaamse minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V).

“Tijdens de behandeling van dat beroep kwamen enkele technische onduidelijkheden in het dossier naar voren.
Om deze onduidelijkheden te kunnen rechtzetten, was het aangewezen om opnieuw een openbaar onderzoek te organiseren”, aldus schepen van Openbare Werken Chris Hazard (N-VA).

Jo Brouns

Eind oktober 2025 besliste het schepencollege om nog niet te starten met de eerder vergunde werken ‘bovenbouw’, waarin het kappen van de bomen is. Als dat ooit toch gebeurt, zullen ze trouwens twee jaar duren.
De Vlaamse minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) zal naar verwachting begin juni een beslissing nemen over het lopende beroep.
Nadien is tegen de beslissing van de minister nog beroep mogelijk bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen.

Schijnvallei

Dat er ondanks heel wat nieuwe aanvragen nog steeds niet gekapt en gegraven kan worden, heeft te maken met een natuurgebied in Ranst dat grenst aan de Oelegemsteenweg-Schildesteenweg en de natuurlijke waterloop Groot Schijn.
Zij maken deel uit van de Schijnvallei, maar dat werd door diverse instanties tot nog toe over het hoofd gezien in de lopende procedures.

“Het was de Vlaamse Milieumaatschappij die op 8 december 2025 ongunstig advies verleende over de gevraagde ontheffing van het verplichte millieueffectenrapport en zo beklemtoonde dat geen rekening werd gehouden geworden met dat natuurgebied”, aldus advocaat Pascal Mallien, gespecialiseerd in omgevingsrecht en medestichter van de vzw Greenplease.
Hij wil samen met heel wat bewoners niet dat de 137 hoge en dreefbepalende Amerikaanse eiken gekapt worden.

Volgens Greenplease is een alternatieve aanpak mogelijk waardoor de bomen gered kunnen worden. Dat was eind vorig jaar het thema op een door de vereniging zelf georganiseerd publiek debat, waarvoor de gemeente, hoewel uitgenodigd, haar kat stuurde.

“Waarom is het absoluut noodzakelijk dat er een fietspad komt langs de beide kanten van de Oelegemsteenweg?
Wat is het verschil in budget tussen een fietspad langs één kant van de Oelegemsteenweg en het voorzien van een fietspad langs beide kanten?
Waarom wordt niet onderzocht welke te rooien bomen nog gezond zijn en hoe het fietspad eventueel kan meanderen tussen de gezonde bomen? We kregen geen antwoorden”, stelt Mallien teleurgesteld vast.

De pen van Glenn: een stem voor de valleien en de klimaatgordel

GroenRand lanceert 'De pen van Glenn': een krachtige stem voor de valleien en de klimaatgordel

Na tien jaar is het dossier van de Antwerpse GroenRand-regio inmiddels breed gekend.
Met de 'pen van Glenn' geeft de natuurvereniging een stem aan de kwetsbare biotopen die extra bescherming verdienen.
Door talloze wandelingen en schitterende fotoreportages is iedereen inmiddels overtuigd van het belang en de schoonheid van dit gebied.
Toch stopt GroenRand met haar publieksactiviteiten.

De vereniging gooit het nu over een andere boeg en lanceren ze de 'pen van Glenn'.
Op die manier kan er gericht verder gewerkt worden aan het noodzakelijke natuurherstel.
"De pen van Glenn" is het invloedrijke pseudoniem waaronder de natuurvereniging GroenRand haar scherpe politieke columns en ecologische analyses publiceert.
De pen van Glenn tekent een strategische omslag voor de natuurvereniging GroenRand, waarbij de focus verschuift van loutere sensibilisering naar actieve beleidsbeïnvloeding.
Voorheen fungeerde de Groene Duim als een prestigieuze blijk van waardering voor personen die zich hadden ingezet om de natuur in de Voorkempen te promoten en te verbeteren.
Hoewel deze prijs succesvol was in het creëren van publieke erkenning, is de Groene Duim nu vervangen door de pen van Glenn omdat GroenRand stelt dat de tijd van informeren voorbij is en er nood is aan directe politieke druk.
De pen wordt letterlijk overhandigd aan een diverse groep bondgenoten — van burgers en academici tot politici en biologen — die dit instrument gebruiken als een actief middel om de natuur in de regio voort te helpen.

In plaats van een beloning achteraf, dient de pen als een werktuig voor het opstellen van scherpe opiniestukken en het formuleren van gerichte parlementaire vragen.
Hiermee dwingt de organisatie de uitvoering van haar doelstellingen af, zoals het ontsnipperen van natuurgebieden en het hydrologisch herstel van de Antitankgracht.
Hoewel de teksten vaak verschijnen onder de naam Glenn Solastalgie, gaat het niet om een fysiek persoon van vlees en bloed, maar om een fictief personage dat fungeert als het intellectuele geweten en de publieke stem van de vereniging.
De naam Glenn is een bewuste symbolische keuze, want de voornaam verwijst naar het Keltische woord voor 'vallei', wat direct linkt aan de missie van de organisatie om natuurlijke verbindingen in valleigebieden zoals die in de Voorkempen te herstellen, meer specifiek de vallei van de Kaartse Beek, de vallei van de Laarse Beek, de vallei van de Groot Schijn en de vallei van de Kleine Beek.

Deze beekvalleien worden fysiek met elkaar aaneengeschakeld door de Antitankgracht, die als een blauw-groen lint door de Antwerpse Voorkempen loopt en fungeert als de robuuste ruggengraat van het lokale ecosysteem.
Het grote voordeel van deze kruisingen is dat de Antitankgracht fungeert als een ecologische verdeelsleutel, want waar de natuurlijke beken vaak geïsoleerd door het landschap stromen, zorgt de gracht voor een transversale verbinding die migratie van fauna en flora tussen de verschillende stroomgebieden mogelijk maakt.
Dit netwerk verhoogt de biodiversiteit aanzienlijk, omdat diersoorten zoals de otter, de bever en diverse amfibieën de gracht gebruiken als een veilige route om van de ene vallei naar de andere te trekken, wat genetische uitwisseling tussen populaties bevordert.
Bovendien bieden deze kruispunten een unieke kans voor waterbeheersing binnen de klimaatadaptatie, want door de valleien slim te koppelen aan de gracht kan water in tijden van overvloed beter worden vastgehouden in de omliggende natte natuur, terwijl de gracht in droge periodes kan dienen als een bufferende watervoorraad.
De strategische ruggengraat van de Klimaatgordel is de Antitankgracht, die door GroenRand wordt gezien als een natuurlijke snelweg voor biodiversiteit die essentieel is om de versnippering van het landschap tegen te gaan.
De achternaam Solastalgie weerspiegelt de kern van de strijd van GroenRand en verwijst naar de psychische impact van landschapsverandering en de acute pijn van het zien verdwijnen van de vertrouwde natuurlijke omgeving.
Solastalgie beschrijft de existentiële heimwee die mensen ervaren terwijl ze nog thuis zijn en zet deze emotie voor GroenRand om in constructieve politieke actie.
Het woord is een samentrekking van het Latijnse 'solacium' voor troost en het Griekse 'algia' voor pijn, wat symbool staat voor het verlies van de troost die een gezond landschap normaal gesproken biedt.

Glenn Albrecht, de grondlegger van dit begrip, stelt dat deze emotie ontstaat wanneer de verbinding tussen de mens en zijn biologische woonplaats wordt doorgesneden door beton, vervuiling of klimaatverandering.
Voor GroenRand is dit begrip de kern van hun strijd, want de pen van Glenn geeft een stem aan deze collectieve rouw over verloren natuur in de Voorkempen.
Deze rubriek signaleert een strategische kanteling binnen de vereniging, die sinds haar tienjarig bestaan de focus heeft verschoven naar een rol als zorgzame bewaker van de open ruimte en deskundig adviseur achter de schermen.
GroenRand nam hierbij uitgebreid en actief deel aan de diverse werkbanken van het grootschalige overheidsplan De Nieuwe Rand, een programma dat de mobiliteit en leefbaarheid rond Antwerpen moet verbeteren.

Een cruciaal onderdeel van dit plan is de Klimaatgordel, waarbinnen de vereniging haar expertise inzet om concrete natuurdoelen te realiseren.
De focus ligt hierbij op de zogenaamde quick wins, dit zijn specifieke projecten binnen de Klimaatgordel die al technisch volledig zijn voorbereid of waar onderzoek gaande is door ontwerpend onderzoek van bureaus zoals Hesselteer en BUUR.
GroenRand verwacht hierbij een duidelijke stappenplanvisie die gericht is op de uitvoering van deze quick wins op het terrein.
Het ontwerpend onderzoek naar de ontsnippering van de Brechtsebaan in Schoten ter hoogte van de E10-plas wordt uitgevoerd door het gebiedsprogramma Groen Kruis in nauwe samenwerking met De Nieuwe Rand.

Deze studie, die deel uitmaakt van het project Ontsnippering Drie Banen, focust op het wegwerken van de barrièrewerking van de weg om natuurgebieden zoals de E10-plas en de Antitankgracht ecologisch met elkaar te verbinden via veilige oversteekplaatsen.
De uitvoering en coördinatie liggen in handen van de provincie Antwerpen, het Agentschap Wegen en Verkeer, de gemeente Schoten en het Agentschap voor Natuur en Bos.
Terwijl de gemeente strategische gronden aankoopt voor de natuurverbinding, zorgt het Agentschap Wegen en Verkeer binnen het kader van De Nieuwe Rand voor de technische afstemming op de gewestweg.
Dit onderzoek sluit bovendien nauw aan bij de realisatie van Klimaatpark De Zwaan, een zone die fungeert als waterbuffer en nieuw leefgebied voor onder andere de otter.

Volgens de vereniging is de realisatie van quick wins noodzakelijk omdat de huidige administratieve procedures te veel tijd in beslag nemen om de urgente biodiversiteitscrisis en de klimaatverandering effectief te counteren.
Een concreet voorbeeld van een dergelijke quick win is het dossier van de Loze Visser in Schilde, waar de ontharding van de strategische parking aan de Antitankgracht onmiddellijk kan worden uitgevoerd.
De financiering voor deze ontharding komt voort uit de Lokale Gebiedsdeal Droogte en maakt deel uit van de bredere gebiedsdeal De Antwerpse Rand Onthardt.
Hoewel deze ontharding de weg vrijmaakt voor het openleggen van de gedempte Antitankgracht, is er voor het effectieve graafwerk om de gracht weer open te leggen momenteel nog geen geld voorzien.
Daarnaast focust de vereniging op locaties zoals het Bospad, waar het verwijderen van overbodige verharding in samenwerking met de provincie Antwerpen en het Regionaal Landschap de waterhuishouding direct verbetert als onderdeel van de quick wins.

Deze ingrepen maken de regio klimaatrobuuster door de sponswerking van de bodem te herstellen.
In een apart dossier voor Sint-Job wordt ingezet op het herstel van de Antitankgracht door gedempte delen van de gracht opnieuw open te leggen.
Een essentieel instrument hierbij is het Plan Cornelis, dat de knelpunten langs de Antitankgracht minutieus in kaart heeft gebracht en deze heeft vertaald naar concrete projectfiches voor infrastructuur en natuurinrichting.
Samen met het Regionaal Landschap de Voorkempen stelt GroenRand op basis hiervan 15 projectfiches voor die als leidraad dienen voor de verdere inrichting.
Binnen dit kader eist GroenRand via parlementaire weg de verlenging van het Soortenbeschermingsprogramma voor de otter, aangezien het stoppen van dit programma een financieel risico vormt voor alle lopende quick wins rond ontsnippering.
De plannen voor de Turnhoutsebaan Oost in Schilde leggen echter een scherpe kloof bloot tussen beleidsambities en de financiële realiteit.

Hoewel deze locatie als prioritair knelpunt is opgenomen in het Vlaams Actieprogramma Ecologische Ontsnippering (VAPEO), ontbreken voor de gehele periode van het nieuwe meerjarenplan 2026-2031 de nodige budgettaire vastleggingen vanuit dit fonds.
De middelen uit het vorige actieprogramma zijn uitgeput en ook voor de jaren daarna tot 2031 is er vooralsnog geen budget gereserveerd om dit specifieke knelpunt aan te pakken.
Deze budgettaire leemte heeft directe gevolgen voor de concrete planning van de N12, aangezien de herinrichting door het Agentschap Wegen en Verkeer ook het traject omvat waar de weg de Antitankgracht kruist.
In deze zone ligt de focus van het Agentschap uitsluitend op doorstroming van openbaar vervoer en verkeersveiligheid, zonder eigen middelen te voorzien voor natuurinfrastructuur.
Hierdoor is het enige ijkpunt de oplevering van de Startnota N12 in de eerste helft van 2026, wat zonder budgettaire garantie op uitvoering blijft.

Omdat het RUP Turnhoutsebaan-Oost uit 2022 slechts een bestemmingsplan is, ontstaat het reële risico op een gemiste kans waarbij fauna-infrastructuur definitief van de kaart verdwijnt wanneer de schop de grond in gaat.
Een urgente prioriteit binnen de Klimaatgordel blijft daarnaast de verbinding tussen het Klein en Groot Schietveld, twee uitzonderlijk grote militaire domeinen die deel uitmaken van de groene gordel ten noorden van Antwerpen.
Hoewel deze gebieden enkele van de best bewaarde stukken natte heide in Vlaanderen bevatten, worden ze momenteel gescheiden door lokale infrastructuur zoals de Essensteenweg.
De uitwerking van deze verbinding is prioritair omdat het tussenliggende gebied onder druk staat van bijkomende bebouwing, terwijl de beschermde soorten in de Schietvelden lijden onder de toenemende droogte.

Om deze ambities waar te maken en de stap te zetten van theoretische plannen naar tastbare resultaten op het terrein, pleit GroenRand voor een structurele financiering door de Vlaamse overheid voor alle geïdentificeerde quick wins.
In de praktijk fungeert de rubriek van Glenn als een brug tussen deze wetenschappelijke ecologische visies en de politieke reality.
Terwijl de oprichters van de vereniging de basis legden voor projecten rondom de Antitankgracht, is het Glenn die vandaag de dag de vinger aan de pols houdt en constructief herinnert aan gemaakte beloftes wanneer beleidsdoelstellingen dreigen te vertragen.
De pen van Glenn is dus de personificatie van burgerparticipatie en betrokkenheid, hij is de stem van de geëngageerde burger die streeft naar concrete resultaten in de dossiers van bosverwerving en biodiversiteitsherstel in de Antwerpse Kempen.
Door een fictieve auteur te gebruiken kan de vereniging een consistente en herkenbare toon aanhouden die losstaat van individuele bestuursleden, waardoor de kernboodschap van natuurherstel en klimaatadaptatie in de valleigebieden altijd centraal blijft staan in het publieke debat.

François Eennaes en de stem en het riet in de Voorkempen

François Eennaes en de stem van het riet in de Voorkempen

In de lens van François Eennaes 

De rietzanger is een vogel die de kunst van het onzichtbare perfect beheerst, maar zodra hij begint te zingen, eist hij alle aandacht op in de uitgestrekte rietkragen van de Voorkempen.
Dankzij het geduld van fotograaf François Eennaes is deze verborgen bewoner prachtig in beeld gebracht, hoewel het voor de gemiddelde wandelaar vaak een zoektocht blijft tussen de wuivende stengels.
In onze regio vindt deze kleine acrobaat zijn absolute thuis in gebieden waar water en land in elkaar overvloeien, zoals de vallei van de Kleine Nete of de Antitankgracht die als een ecologische snelweg door ons landschap snijdt.
Vooral in de omgeving van het Schaliënhof in Oelegem of de natte natuur van de Rundvoort in Brasschaat kun je hem in het voorjaar treffen wanneer hij zijn territorium afbakent.

Het is een vogel van de overgangszones, daar waar het riet dik genoeg is om een nest in te weven, maar waar de insectenrijkdom van het water binnen snavelbereik ligt.
Wetenschappers merken op dat de Vlaamse populatie een bewogen geschiedenis kent, waarbij de aantallen na een dramatische daling in de jaren zeventig gelukkig weer langzaam herstellen.
Historisch gezien is de rietzanger een symbool van de veerkracht van onze natuur en een constante metgezel voor de mensen die vroeger in de moerassen werkten.
Toen riet nog op grote schaal geoogst werd voor dakbedekking, was hij een trouwe bewoner van de percelen die de rietsnijders met zorg onderhielden.
Er doen verhalen de ronde van oude poldergasten die beweerden dat de rietzanger de tijd kon voorspellen, want als hij midden op de dag onophoudelijk bleef ratelen, was er onvermijdelijk onweer op komst.

De bouw van het nest is een waar kunststukje waarbij het vrouwtje in ongeveer een week tijd een diep, komvormig nest vlecht laag in de dichte vegetatie, vaak net boven de grond of het wateroppervlak.
Die levendige zang is trouwens een technisch hoogstandje waarbij hij met het grootste gemak andere vogels imiteert, waarbij mannetjes vaak een opvallende zangvlucht uitvoeren om vervolgens als een parachuutje weer neer te dalen.

De wetenschappelijke naam, Acrocephalus schoenobaenus, verwijst naar zijn behendigheid in het riet, waarbij 'acros' staat voor spits en 'kephalos' voor kop, wat duidt op zijn karakteristieke profiel met die scherpe en lichte wenkbrauwstreep.
Wanneer hij in april terugkeert uit de Sahel, heeft hij een hachelijke reis achter de rug die getuigt van een ongelooflijke kracht voor zo'n klein wezentje.
Het is fascinerend om te bedenken dat zo’n hoopje veren van nauwelijks twaalf gram de Sahara oversteekt om precies in de Voorkempen zijn plek weer op te eisen.
De overlevingskansen van deze trekvogel zijn sterk afhankelijk van de neerslag in Afrika, waarbij droogte in de Sahel direct invloed heeft op het aantal zingende mannetjes dat we hier in de lente horen.
In de volksmond werd hij vroeger ook wel de 'rietmous' of 'kwetteraar' genoemd, namen die zijn rusteloze en beweeglijke karakter eer aan doen.

Hij zit zelden stil en zelfs tijdens het zingen zie je hem vaak langzaam naar de top van een rietpluim klimmen om daar zijn lied over het water te laten schallen.
Vervolgens kan hij bij het minste gevaar weer als een muis in de diepte van de vegetatie verdwijnen, waardoor hij fotografen vaak tot wanhoop drijft.
Voor natuurbeheerders in gebieden als het Groot Schietveld is de aanwezigheid van de rietzanger een belangrijke graadmeter voor de kwaliteit van het lokale water- en rietbeheer.
Het vrouwtje legt meestal vier tot zes eieren die ze in twee weken uitbroedt, waarna beide ouders onvermoeibaar insecten aanvoeren voor de jongen.
Hij houdt immers niet van verland riet dat te droog wordt, hij heeft die natte voeten en die verse insectenpopulaties echt nodig om zijn jongen groot te brengen.
Er is een oude anekdote uit de streek die vertelt dat de rietzanger zijn lied leerde van de wind die door de holle stengels floot, en dat hij sindsdien probeert dat ritselen te overtreffen.

Het is die onvermoeibare energie die hem zo geliefd maakt bij vogelkijkers die geduldig langs de oevers van onze vennen en plassen postvatten.
De beelden van François Eennaes onthullen de subtiele details van zijn warme verendek die anders voor het menselijk oog verborgen zouden blijven.
Zijn aanwezigheid verbindt onze lokale beekvalleien met de verre uithoeken van Afrika, een levend bewijs dat de natuur geen grenzen kent.
Het is een vogel die ons eraan herinnert dat schoonheid vaak verborgen zit in de details en dat je in de Voorkempen soms gewoon moet stilstaan om te luisteren.

GroenRand: De strategische balans tussen de ree en de toekomst van de Voorkempen

GroenRand: De strategische balans tussen het ree en de toekomst van de Voorkempen

De pen van Glenn - foto's: Anne Oostvogels

In het rijk geschakeerde mozaïek van het Vlaamse landschap neemt de ree (Capreolus capreolus) een unieke en dominante positie in als de meest wijdverspreide vertegenwoordiger van ons grofwild.
Sinds de jaren '70 heeft deze soort een spectaculaire en ongekende opmars gekend, waarbij de populatie zich uitbreidde van een beperkte kern in de Kempen naar een nagenoeg alomtegenwoordige aanwezigheid in zowel de dichte bossen als de open landbouwgebieden.

Om de diepgaande impact van de ree op de kwetsbare natuur volledig te kunnen doorgronden, moet eerst diep worden ingezoomd op het fascinerende en grotendeels solitaire leven van dit uiterst sierlijke maar schuwe dier.
De ree is een strikt territoriaal dier dat het grootste deel van het jaar alleen doorbrengt of in kleine, tijdelijke familieverbanden die in de jagersterminologie 'sprongen' worden genoemd.
Hun dagritme is een strikte aaneenschakeling van korte, intense periodes van foerageren, onvermijdelijk gevolgd door langdurige rustmomenten waarin het voedsel in alle rust wordt herkauwd.

Dit herkauwen vindt nagenoeg altijd plaats in de dichte beschutting van de struiklaag, waar de dieren dankzij hun roodbruine zomervacht of grijsbruine winterkleed bijna volledig versmelten met de omgeving en onzichtbaar blijven voor de mens.
De voortplantingscyclus van de ree is bovendien een biologisch unicum door het zeldzame fenomeen van de kiemrust of uitgestelde implantatie, wat als een evolutionair meesterzetje wordt beschouwd.
Hoewel de bronsttijd, in de volksmond ook wel de 'bladertijd' genoemd, reeds in de zinderende hitte van juli en augustus valt, nestelt het bevruchte eitje zich pas in de winter in de baarmoederwand.
Hierdoor worden de kwetsbare kalveren pas in de late lente geboren, exact op de piekmomenten van de vegetatiegroei wanneer de natuur haar meest voedzame schatten prijsgeeft.

Pasgeboren kalveren bezitten de eerste levensweken bovendien geen enkele eigen lichaamsgeur, wat hen samen met hun karakteristieke witte vlekkenpatroon een perfecte bescherming biedt tegen hongerige vossen.
De ree is echter meer dan alleen een mooi verschijnsel; het is een overlevingskunstenaar met zeer specifieke fysiologische behoeften die ontegensprekelijk de stempel drukt op de fysieke structuur van de bossen.
Overdag wordt vaak teruggetrokken in een zogenaamd 'leger', een ondiepe en zorgvuldig uitgekrabde kuil in de zachte bosgrond, meestal verscholen onder de lage takken van een spar of in een braamstruweel.

In tegenstelling tot grote grazers zoals runderen of paarden, die enorme hoeveelheden vezelrijk gras verwerken, is de ree een hooggespecialiseerde 'concentraatselecteur' met een relatief klein pensvolume.
Dit betekent dat het spijsverteringsstelsel uitsluitend is gebouwd voor het verwerken van hoogenergetisch, suikerrijk en uiterst licht verteerbaar plantaardig materiaal.
Zij worden gezien als de ultieme fijnproevers van het boslandschap; het dieet is een zorgvuldige selectie van de meest vitale plantendelen, zoals de malse eindknoppen van jonge bomen en sappige bladstelen.

Wanneer de winter invalt en de kruidachtige flora grotendeels afsterft, wordt gedwongen overgeschakeld op houtige gewassen, waarbij zelfs de voedzame bast van jonge loofbomen wordt afgeknabbeld om te overleven.
In de diepe stilte van de Vlaamse bosgebieden voltrekt zich door dit uiterst kieskeurige eetgedrag een onzichtbaar en sluipend proces dat de biologische samenstelling van de toekomst bepaalt.
Deze constante en soms destructieve interactie tussen flora en fauna wordt door de gespecialiseerde onderzoekers van het team Faunabeheer jaar na jaar nauwgezet en puntsgewijs in kaart gebracht.

Dit onderzoek is nergens zo prangend en relevant als langs de Antitankgracht, de robuuste en historisch waardevolle groene ruggengraat die de Voorkempen doorklieft.
De Antitankgracht fungeert vandaag de dag niet langer als een barrière, maar als een vitale ecologische corridor die een veilige passage biedt voor trekkend wild tussen versnipperde natuurgebieden.
Dit voormalige defensieve landschap vormt de cruciale verbinding tussen grote boscomplexen zoals het Mastenbos in Kapellen, het Ertbrandbos en het uitgestrekte Elsenbos in Brasschaat.
In deze strategische "dierenautostrade", waar door de natuurvereniging GroenRand dagelijks onvermoeibaar wordt ingezet op ontsnippering en het herstel van biodiversiteit, zijn reeënpopulaties de belangrijkste graadmeter.

Een ecologisch gezond bos is immers een gelaagd systeem met een rijke ondergroei; een structuur die onder te hoge wilddruk volledig kan degraderen tot een open 'parkbos' zonder jonge aanwas.
Rond de Antitankgracht ontbreken de natuurlijke regulatoren zoals de wolf of de lynx grotendeels, waardoor populaties exponentieel kunnen groeien en de natuurlijke verjonging van het bos volledig tot stilstand brengen.
Wanneer de ecologische balans doorslaat, verandert het grazende wild van een verrijkend natuurelement in een directe bedreiging voor de lokale flora en de daarmee verbonden fauna.
Door de extreme selectiviteit bij het eten kan de botanische samenstelling van een bosperceel binnen enkele jaren fundamenteel en onomkeerbaar worden gewijzigd.

Dit heeft ook grote gevolgen voor de klimaatbestendigheid, want een bos dat zich niet meer op natuurlijke wijze kan verjongen met diverse soorten, is weerloos tegen droogte en stormen.
Om deze wankele balans objectief te bewaken, wordt jaarlijks een titanenwerk uitgevoerd dat de wetenschappelijke basis vormt voor elk lokaal faunabeheerplan.
De gebruikte methodieken zijn gestandaardiseerd binnen Vlaanderen om de kwaliteit van de zogenaamde natuurstreefbeelden op een Europees niveau te kunnen vergelijken en bijsturen.
Het veldwerk begint bij de identificatie van honderden vaste meetpunten waar onderzoekers vaak urenlang de kleinste littekens in de vegetatie analyseren.

Hierbij wordt een cruciaal onderscheid gemaakt tussen 'vrat', het eigenlijke eten, en 'vegen', het mechanisch beschadigen van jonge boompjes.
Vraatschade leidt vaak tot de typische 'bonsai-vorm' bij jonge eiken of beuken, waarbij het boompje jaar na jaar wordt afgebeten en nooit de kans krijgt om de hoogte in te groeien.
De wijze waarop een twijgje is afgebroken, geeft direct prijs welk dier verantwoordelijk was voor de beschadiging in het dichte struweel.

Omdat reeën in de bovenkaak enkel een hoornplaat hebben en geen tanden, kunnen zij twijgen niet zuiver afsnijden, maar moeten zij deze met een krachtige beweging afscheuren.
Dit resulteert in een zeer kenmerkend rafelig en vezelig breukvlak, wat totaal verschilt van de kaarsrechte, scherpe snede die een haas of konijn met de snijtanden maakt.
Door deze gerichte consumptie van inheemse soorten zoals eik en haagbeuk, krijgen invasieve exoten zoals de Amerikaanse vogelkers vaak vrij spel om het bos volledig te domineren.

Naast de vrat veroorzaakt het gewei van de reebok, de 'stangen', grote schade tijdens de periode dat de jeukende basthuid van het nieuwe gewei wordt afgeschuurd.
Dit vegen is een vorm van territoriaal gedrag waarbij geurvlaggen uit klieren op het voorhoofd worden achtergelaten op de geschonden bast van jonge, buigzame boompjes.
Deze handeling vernielt vaak de vitale sapstroom vlak onder de schors, waardoor een beloftevolle jonge boom binnen enkele dagen kan verdorren en definitief afsterven.
Vooral in de herstelgebieden van GroenRand, waar intensief wordt ingezet op hakhoutbeheer voor een betere structuur, is deze schade een doorn in het oog.

De sappige nieuwe scheuten die uit een afgezaagde boomstomp schieten, werken namelijk als een onweerstaanbare magneet op alle reeën in de wijde omtrek.
Alle verzamelde data van deze meetpunten worden uiteindelijk samengebracht in complexe modellen die de draagkracht van het landschap rond de Antitankgracht berekenen.
De cijfers laten heel helder en nuchter zien waar de natuur op dit moment ondersteuning nodig heeft.
In plaats van alleen vanuit emotie te reageren, worden die gegevens gebruikt als een stevige basis om te zoeken naar diervriendelijke alternatieven voor de jacht.
Het primaire doel is om de noodzaak tot ingrijpen weg te nemen door te focussen op een weerbaar en zelfregulerend ecosysteem.
In de eerste plaats wordt er gezocht naar manieren om de natuurlijke groei van het bos te beschermen zonder de populatie direct te verkleinen.

Om schade door reeën aan jonge bomen te voorkomen, worden verschillende strategieën gehanteerd die gericht zijn op het weren van de dieren of het fysiek afschermen van de beplanting.
Voor individuele bomen worden mechanische barrières als het meest effectief beschouwd; hierbij kan worden gedacht aan kunststof stambeschermers of spiralen die voorkomen dat reeën de schors aanvreten.
Om de specifieke veegschade van reebokken tegen te gaan, worden vaak stevige bamboestokken of ijzeren palen strak naast de boom geplaatst om de stam onbereikbaar en minder buigzaam te maken.

Naast fysieke bescherming wordt er veelvuldig gebruikgemaakt van geurstoffen, waarbij door vrijwilligers soms wordt geëxperimenteerd met het aanbrengen van plukjes ongewassen schapenwol op de eindknoppen.
De indringende geur van de wol en het lanolinevet schrikt de reeën op een volledig natuurlijke wijze af, terwijl ook het spuiten van biologische middelen op basis van schapenvet als afschrikmiddel dient.
Bij grotere percelen of in de bosbouw wordt echter vaker gekozen voor gebiedsgerichte maatregelen, zoals het plaatsen van hoge rasters of wildhekken om de reeën volledig buiten de kwetsbare zone te houden.
Het gaat er uiteindelijk om dat een plek wordt gecreëerd waar planten en dieren de ruimte hebben om op een gezonde manier samen te groeien.

Wanneer de ecologische draagkracht echter wordt overschreden en preventieve maatregelen niet volstaan, wordt populatiebeheer ingezet als noodzakelijk instrument voor het herstel van de balans.
Hoewel de voorkeur altijd uitgaat naar preventieve maatregelen, dwingen de feiten ook tot realisme.
Om jonge planten en de broodnodige variatie in de natuur te beschermen, is een actieve bijsturing van de populatie soms onvermijdelijk.

Dit betekent dat in uiterste instantie de moeilijke beslissing wordt genomen om de omvang van de groep te beperken.
Dit gebeurt met het grootste respect voor het individuele dier, vanuit de noodzaak om een vitaal en veerkrachtig ecosysteem te behouden waarin de natuurlijke balans gewaarborgd blijft.
Er moet in de regio immers voldoende ruimte blijven voor een dichte, ondoordringbare struiklaag die ook als schuilplaats dient voor andere zeldzame soorten.

Hierbij wordt gedacht aan de boommarter, een schuw roofdier dat dankzij de ecologische corridors van GroenRand langzaam maar zeker zijn historische territoria in de Voorkempen herovert.
In het licht van de huidige klimaatcrisis en de Europese wetgeving rond natuurherstel is het werk van team Faunabeheer simpelweg onmisbaar geworden voor het voortbestaan van de natuurwaarden.
Langs de Antitankgracht, waar visionaire projecten zoals Greenconnect versnipperde percelen samenvoegen, is elk verzameld datapunt een cruciale bouwsteen voor een robuuste groene gordel.
Zonder deze wetenschappelijke monitoring zouden de miljoenen euro's aan investeringen in nieuw bos letterlijk opgegeten kunnen worden door een ongecontroleerde wildpopulatie.

De onderzoeker die bij het krieken van de dag de aangevreten scheuten telt, kijkt dus eigenlijk diep in de ziel en de toekomstige architectuur van de Vlaamse bossen.
Elke zorgvuldig genoteerde waarneming draagt bij aan het grote plan om natuurlijke rijkdommen te beschermen tegen de enorme druk van de omliggende verstedelijking.
In een landschap waar menselijke bebouwing, intensieve landbouw en wilde natuur voortdurend om elke vierkante meter strijden, wordt kennis gezien als de enige weg naar duurzaamheid.

Het werk van team Faunabeheer blijft de stille, vaak onderschatte kracht achter het behoud van de ecologische veerkracht van de prachtige Voorkempen.
Samen met de waakzame blik van GroenRand wordt er zo gewerkt aan een toekomst waarin de ree een welkome gast blijft, zonder het eigen leefgebied te vernietigen.
Alleen door deze doorgedreven expertise kan een bos worden doorgegeven aan onze kinderen dat nog steeds de kracht heeft om te verrassen, te verjongen en de tand des tijds te weerstaan.

De zorg voor een veerkrachtige natuur langs de Antitankgracht is een gedeelde verantwoordelijkheid die gestoeld is op feiten, expertise en een diep respect voor alles wat leeft.
Door wetenschappelijk onderzoek te vertalen naar concreet beheer, wordt de weg geëffend voor een landschap waarin biodiversiteit kan floreren en natuurlijke processen de ruimte krijgen.
Zo wordt er elke dag opnieuw gebouwd aan een robuust ecosysteem dat niet alleen standhoudt, maar ook een bron van leven en inspiratie blijft voor de komende generaties.
Via Facebook: Bekijk het filmpje